تاثیر مصرف بی‌رویه بنزین بر صادرات فرآورده‌های نفتی

به گزارش صنعت نیوز، مصرف بالای بنزین بخشی از تولید پالایشگاه‌ها را در داخل جذب و فرصت صادرات فرآورده‌ها را کم می‌کند و فشار ‏بودجه‌ای می‌سازد‎.‎

مصرف بی‌رویه بنزین یکی از مهم ترین گره های اقتصاد انرژی در ایران است. موضوع فقط ‏افزایش ترافیک و آلودگی نیست. وقتی بنزین بیش از اندازه مصرف می شود زنجیره ای از پیامدها شکل می گیرد که ‏در نهایت صادرات فرآورده های نفتی را کاهش می دهد و درآمد ارزی را محدود می کند. برای رسانه های عمومی مهم ‏است که این رابطه به زبان ساده توضیح داده شود. چون در نگاه اول ممکن است تصور شود کشوری که نفت دارد ‏همیشه می تواند هر قدر خواست صادر کند. اما واقعیت این است که ظرفیت پالایش تولید و لجستیک محدود است و ‏الگوی مصرف داخلی می تواند مسیر صادرات را تغییر دهد‎.‎

اولین نکته این است که صادرات فرآورده های نفتی با صادرات نفت خام فرق دارد. فرآورده یعنی محصول پالایشگاه مثل ‏بنزین گازوییل سوخت جت نفت کوره و ال پی جی. این محصولات ارزش افزوده دارند و در بازارهای منطقه ای با رقابت ‏شدید معامله می شوند. وقتی کشوری بتواند بخشی از تولید پالایشگاهی خود را صادر کند هم ارزآوری می کند و ‏هم به نوعی در زنجیره انرژی منطقه نقش پایدارتر می گیرد. اما شرط اصلی این است که بعد از تامین نیاز داخل مازاد ‏کافی باقی بماند. مصرف بی رویه دقیقا همین مازاد را می خورد‎.‎

مکانیزم اثرگذاری ساده است. پالایشگاه ها در یک بازه زمانی مشخص مقدار معینی خوراک دریافت می کنند و به ‏مقدار معینی فرآورده تولید می کنند. اگر مصرف بنزین در داخل بالا برود دولت و شرکت های مسئول ناچار می شوند ‏سهم بیشتری از تولید را به بازار داخل اختصاص دهند. نتیجه این می شود که حجم صادرات برخی فرآورده ها کم می ‏شود. حتی اگر هدف صادرات گازوییل یا سایر محصولات باشد باز هم بالا رفتن مصرف بنزین می تواند ترکیب تولید و ‏برنامه ریزی پالایش را تحت فشار قرار دهد. چون پالایشگاه نمی تواند هر روز ترکیب محصولات را بدون محدودیت تغییر ‏دهد. محدودیت های فنی و اقتصادی وجود دارد. در نتیجه مصرف بالای بنزین ممکن است باعث شود پالایشگاه ها به ‏سمت بیشینه سازی تولید بنزین حرکت کنند و از تولید فرآورده های صادراتی که حاشیه سود بالاتری دارند فاصله ‏بگیرند‎.‎

یکی از اثرهای مهم مصرف بی رویه بنزین افزایش ریسک واردات است. اگر مصرف از تولید جلو بزند کشور یا باید ذخایر ‏را کاهش دهد یا واردات انجام دهد یا محدودیت مصرف اعمال کند. هر سه گزینه روی صادرات اثر می گذارد. کاهش ‏ذخایر امنیت انرژی را پایین می آورد و دست کشور را در مدیریت بازار منطقه ای می بندد. واردات به معنی خروج ارز و ‏کاهش جذابیت صادرات است چون بخشی از ظرفیت ارزی به جای توسعه صادرات صرف تامین کسری می شود. ‏محدودیت مصرف هم اگر دیر و ناگهانی انجام شود هزینه اجتماعی و اقتصادی دارد و اعتماد عمومی را کم می کند‎.‎

از زاویه مالی نیز مصرف بی رویه بنزین یک هزینه پنهان اما سنگین دارد. در بسیاری از کشورها قیمت بنزین به گونه ‏ای تنظیم می شود که مصرف کننده سیگنال واقعی هزینه را دریافت کند. وقتی قیمت داخلی پایین تر از هزینه تمام ‏شده یا پایین تر از قیمت منطقه ای باشد تقاضا بیشتر می شود. این تفاوت قیمت عملا به شکل یارانه پنهان ظاهر ‏می شود. یارانه پنهان یعنی منابعی که می توانست صرف توسعه زیرساخت پالایش حمل و نقل عمومی یا بهبود ‏کیفیت سوخت شود اما به شکل مصرف بیشتر از حد لازم می سوزد. این منابع از طریق بودجه یا از طریق فرصت ‏صادرات از دست می رود. یعنی کشور هم بنزین را ارزان می فروشد و هم صادراتی را که می توانست ارز بیاورد از ‏دست می دهد‎.‎

کاهش مازاد صادراتی و تغییر ترکیب تولید در پالایشگاه ها

وقتی مصرف داخلی بنزین بالا می رود اولویت تامین بازار داخل به صورت طبیعی بر صادرات می چربد. این یک اصل در ‏سیاست انرژی است چون کمبود سوخت در داخل بلافاصله به حمل و نقل تولید و زندگی روزمره ضربه می زند. ‏بنابراین حتی اگر در ظاهر ظرفیت پالایش ثابت بماند سهم صادرات کاهش پیدا می کند. این کاهش فقط در حجم ‏نیست. در ترکیب هم هست. چون پالایشگاه ها مجبور می شوند با تنظیمات عملیاتی و برنامه تعمیرات به سمت ‏تولید بیشتر بنزین بروند. این تصمیم می تواند تولید محصولاتی مثل گازوییل یا سوخت جت را هم متاثر کند. اگرچه در ‏عمل امکان افزایش شدید یک محصول محدود است اما همین فشار باعث می شود انعطاف برنامه صادرات کم شود‎.‎

در بازار صادراتی ثبات تامین بسیار مهم است. خریداران منطقه ای به تامین کننده ای اعتماد می کنند که بتواند حجم ‏مشخص و زمان بندی مشخص را تحویل دهد. وقتی مصرف داخلی نوسان دارد یا رشد می کند صادرکننده ناچار می ‏شود قراردادها را کوتاه تر کند یا تخفیف بدهد یا به تعهدات کمتر تن دهد. این وضعیت به مرور سهم بازار را کاهش می ‏دهد و رقبا جایگزین می شوند. پس مصرف بی رویه فقط صادرات همان سال را کم نمی کند. می تواند اعتبار تجاری را ‏هم تضعیف کند و بازگشت به بازار را سخت تر کند‎.‎

یک اثر دیگر مربوط به کیفیت و استاندارد است. اگر فشار تامین داخلی بالا باشد ممکن است اولویت سرمایه گذاری در ‏ارتقای کیفیت برخی خطوط تولید کمتر شود چون منابع مالی صرف تامین فوری بازار داخل می گردد. در بازار صادراتی ‏اما استانداردها سخت گیرانه تر است و کیفیت پایین تر به معنی محدود شدن مقاصد صادراتی است. بنابراین مصرف ‏بی رویه به شکل غیرمستقیم می تواند مسیر ارتقای کیفیت فرآورده ها را کند کند و صادرات را محدودتر سازد‎.‎

افزایش فشار ارزی و بودجه ای و تضعیف سرمایه گذاری در ظرفیت پالایش

صادرات فرآورده ها یک منبع ارز است. وقتی صادرات کاهش پیدا می کند ارزآوری کمتر می شود. همزمان اگر کشور به ‏واردات نزدیک شود یا مجبور به واردات شود خروج ارز رخ می دهد. این ترکیب بدترین حالت است. یعنی درآمد ارزی ‏کمتر و هزینه ارزی بیشتر. نتیجه آن فشار روی بازار ارز و بودجه است. در چنین شرایطی دولت برای جبران ممکن ‏است از منابع دیگر هزینه کند یا بدهی ایجاد کند یا سرمایه گذاری های توسعه ای را عقب بیندازد‎.‎

توسعه صادرات فرآورده ها نیازمند سرمایه گذاری مداوم است. پالایشگاه ها باید نوسازی شوند واحدهای بهبود کیفیت ‏ساخته شود و پروژه های افزایش بهره وری اجرا شود. همچنین باید زیرساخت ذخیره سازی و پایانه های صادراتی ‏تقویت شود. اگر مصرف داخلی بنزین سریع تر از افزایش ظرفیت رشد کند منابع مالی به جای توسعه صادرات صرف ‏تامین داخلی می شود. این یک چرخه معیوب ایجاد می کند. مصرف بالا صادرات را کم می کند. صادرات کمتر منابع را ‏کم می کند. منابع کمتر سرمایه گذاری را کاهش می دهد. سرمایه گذاری کمتر رشد ظرفیت را کند می کند. و دوباره ‏کسری محتمل تر می شود‎.‎

در کنار این موضوع هزینه فرصت هم مهم است. هر لیتر بنزینی که بیش از نیاز واقعی مصرف می شود می تواند به ‏شکل دیگری ارزش ایجاد کند. یا می تواند جایگزین سوخت های آلاینده تر شود یا می تواند بخشی از خوراک ‏واحدهای پتروشیمی باشد یا می تواند زمینه صادرات فرآورده های دیگر را فراهم کند. اما وقتی به مصرف روزمره و کم ‏بازده تبدیل می شود ارزش افزوده پایین می آید‎.‎

راهکارهای عملی برای کنترل مصرف و حفظ صادرات پایدار

کنترل مصرف به معنی فشار ناگهانی به مردم نیست. سیاست موثر باید ترکیبی و تدریجی باشد و همزمان گزینه ‏جایگزین ارائه دهد. مهم ترین محور اصلاح قیمت و هدفمندسازی است. اگر قیمت به شکل پلکانی طراحی شود ‏مصرف پایه با نرخ مناسب تامین می شود و مصرف بالا با نرخ بالاتر محاسبه می شود. این روش به عدالت نزدیک تر ‏است چون مصرف کنندگان کم مصرف کمتر آسیب می بینند و پرمصرف ها سیگنال واقعی تر دریافت می کنند. برای ‏رسانه عمومی مهم است تاکید شود که هدف اصلی کاهش اسراف و حفظ منابع کشور است نه صرفا افزایش درآمد‎.‎

محور دوم بهبود بهره وری ناوگان است. بخش بزرگی از مصرف بنزین از خودروهای کم بازده و فرسوده می آید. اسقاط ‏هدفمند خودروهای فرسوده استاندارد سخت گیرانه مصرف سوخت و توسعه خودروهای هیبریدی و برقی در مسیر ‏درست قرار دارد. حتی اصلاحات کوچک مثل معاینه فنی واقعی و کنترل کیفیت قطعات و تایر می تواند مصرف را کاهش ‏دهد. کاهش چند درصدی مصرف در مقیاس ملی یعنی آزاد شدن حجم قابل توجهی برای صادرات یا برای کاهش ‏واردات‎.‎

محور سوم توسعه حمل و نقل عمومی و مدیریت تقاضای سفر است. وقتی مترو اتوبوس و خطوط حومه ای قابل ‏اعتماد و در دسترس باشد مردم کمتر به خودروی شخصی وابسته می شوند. مدیریت پارکینگ عوارض تردد در مناطق ‏پرترافیک و زمان بندی هوشمند مدارس و ادارات هم می تواند بدون فشار مستقیم روی قیمت بخشی از مصرف را کم ‏کند. این سیاست ها اگر با اطلاع رسانی شفاف اجرا شوند پذیرش اجتماعی بیشتری دارند‎.‎

محور چهارم مقابله با قاچاق سوخت است. اختلاف قیمت داخلی و مرزی انگیزه قاچاق ایجاد می کند و عملا بخشی ‏از مصرف ثبت شده یا مصرف واقعی به بیرون از شبکه رسمی می رود. کنترل هوشمند توزیع پایش حمل و نقل ‏سوخت و شفافیت زنجیره می تواند اتلاف را کاهش دهد. کاهش قاچاق به معنی افزایش سوخت در دسترس و ‏کاهش فشار بر پالایش و صادرات است‎.‎

در نهایت باید به یک پیام روشن رسید. صادرات فرآورده های نفتی فقط به ظرفیت پالایش وابسته نیست. به الگوی ‏مصرف داخلی هم وابسته است. هر چه مصرف بنزین بی رویه تر باشد مازاد صادراتی کمتر می شود درآمد ارزی ‏کاهش می یابد و فشار برای واردات یا هزینه بودجه ای بیشتر می شود. در مقابل هر سیاستی که مصرف را منطقی ‏کند حتی در حد چند درصد می تواند مسیر صادرات را پایدارتر کند و منابع لازم برای نوسازی پالایشگاه ها و ارتقای ‏کیفیت را فراهم کند. نتیجه این چرخه مثبت هم برای اقتصاد ملی مفید است و هم برای مردم چون به ثبات انرژی ‏کاهش آلودگی و کاهش فشار تورمی ناشی از کسری ارزی کمک می کند‎.‎

*