۵‏‎ ‎خرداد، آغاز عصر نفت در ایران

به گزارش صنعت نیوز، پنجم خرداد ۱۲۸۷، تنها یک تاریخ در تقویم نیست، روزی است که ایران وارد عصری تازه‌ شد؛ عصری که نفت، اقتصاد، ‏سیاست، صنعت و حتی روابط بین‌الملل کشور را دگرگون کرد. در سحرگاه آن روز، فوران نفت از چاه شماره یک ‏مسجدسلیمان در عمق کوه‌های زاگرس، نام ایران را برای همیشه در تاریخ صنعت انرژی جهان ثبت کرد؛ رخدادی که ‏نه‌تنها نخستین کشف تجاری نفت در خاورمیانه بود، بلکه آغازگر تحولی عظیم در ساختار اقتصادی و سیاسی منطقه ‏به شمار می‌رفت‎.‎

تا پیش از کشف نفت، اقتصاد ایران بیشتر بر کشاورزی و تجارت سنتی استوار بود و هنوز نشانی از ‏صنعت مدرن در کشور دیده نمی‌شد. اما کشف نفت در جنوب ایران، به‌تدریج پای فناوری، سرمایه‌گذاری خارجی، ‏زیرساخت‌های صنعتی و مفاهیم تازه‌ای مانند پالایشگاه، خطوط لوله و شهرهای صنعتی را به کشور باز کرد. در واقع، ‏پنجم خرداد را می‌توان آغاز ورود ایران به جهان صنعت مدرن دانست‎.‎

داستان کشف نفت در ایران به سال ۱۹۰۱ بازمی‌گردد؛ زمانی که مظفرالدین‌شاه قاجار امتیاز گسترده‌ای را به ویلیام ‏ناکس دارسی، سرمایه‌دار انگلیسی، واگذار کرد. طبق این قرارداد، که بعدها به «امتیاز دارسی» مشهور شد، حق ‏اکتشاف، استخراج و فروش نفت در بخش بزرگی از خاک ایران به‌مدت ۶۰ سال در اختیار دارسی قرار گرفت و به این ‏منظور جورج برنارد رینولدز را که تجربیاتی در زمینه حفاری نفت در مناطق نفت‌خیز سوماترا داشت، برای اکتشاف و ‏استخراج نفت به استخدام خود درآورد‎.‎

رینولدز در پایان سال ۱۹۰۲ عملیات حفاری نخستین چاه را در چاه سرخ واقع در قصر شیرین و همچنین شاردین‌ ‏رامهرمز آغاز کرده و هم‌زمان مقدمات حفاری در منطقه نفتون مسجدسلیمان را فراهم کرد. پس از دو سال حفاری در ‏شاردین، گروه رینولدز به این نتیجه رسیدند که در این نقطه نمی‌توانند به نفت برسند. سرانجام گروه حفاری منطقه ‏مسجدسلیمان را برای ادامه فعالیت انتخاب کرد؛ منطقه‌ای که نشانه‌های طبیعی وجود نفت در آن دیده می‌شد‎.‎

در پایان آوریل، رینولدز تلگرافی از لندن دریافت کرد که به او دستور داده شده بود کار را متوقف و کارمندانش را مرخص‌ ‏کند و به‌ کشور بازگردد. رینولدز به‌دلیل اعتقاد به وجود نفت در مسجدسلیمان، پس از بحث با ویلسون تصمیم گرفت ‏به بهانه خوانانبودن متن تلگراف کار را تعطیل نکند و از قطعه‌قطعه‌کردن دکل‌ها خودداری‌ کند تا نامه کتبی به آن‌ها ابلاغ ‏شود، اما تا پیش از رسیدن ابلاغ کتبی از طرف شرکت نفتی برمه به رینولدز، پژواک مته حفاری بر قلب تاریخ نشست ‏و اوایل صبح روز ۲۶ مه ۱۹۰۸/ ۵ خرداد ۱۲۸۷، چاه شماره یک مسجدسلیمان با فوران ۱۵ متری در عمق ۳۶۰ متری به ‏نفت رسید و یکی از اتفاق‌های بزرگ تاریخ معاصر به وقوع پیوست‎.‎

ماده سیاه‌رنگی که لقب طلای سیاه را به خود گرفت، نه‌تنها با گذشت سالیان سال و عبور از مراحل گذار تاریخی و ‏تحولاتی که بر ایران و منطقه خاورمیانه گذشت هرگز ارزش خود را ذره‌ای از دست نداد و از تأثیر آن بر تحولات جوامع ‏درگیر کاسته نشد، بلکه خود قطار توسعه و پیشرفت ایران را که سالیانی چند در خواب عمیقی فرو رفته بود، ‏به‌سرعت به حرکت درآورد و بار دیگر بر همگان اثبات شد که ایران و به‌خصوص جنوب، مهد تولد و بارورشدن نخستین‌ها ‏در جهان و خاورمیانه است‎.‎

‏
نخستین میدان نفتی خاورمیانه

کشف نفت در مسجدسلیمان تنها یک موفقیت اقتصادی نبود، بلکه آغازگر فصل تازه‌ای در تاریخ خاورمیانه نیز به شمار ‏می‌رفت. میدان نفتی مسجدسلیمان به‌عنوان نخستین میدان نفتی تجاری خاورمیانه شناخته می‌شود؛ میدانی که ‏بعدها میلیاردها بشکه نفت از آن استخراج شد و سال‌ها قلب تپنده صنعت نفت ایران بود. در سال‌های ابتدایی، ‏مسجدسلیمان تنها منطقه تولیدکننده نفت ایران بود و همه فعالیت‌های نفتی کشور در این شهر متمرکز بود. با ‏توسعه عملیات استخراج، پالایش و انتقال نفت، مسجدسلیمان به نخستین شهر صنعتی ایران تبدیل شد؛ شهری که ‏بسیاری از مظاهر مدرنیته برای نخستین بار در آن شکل گرفت‎.‎

ایجاد تأسیسات صنعتی، احداث خطوط لوله، راه‌اندازی نیروگاه برق، ساخت جاده و ایجاد خانه‌های سازمانی بخشی ‏از تغییراتی بود که صنعت نفت در این منطقه به وجود آورد. حتی معماری شهری مسجدسلیمان نیز تحت‌تأثیر صنعت ‏نفت قرار گرفت و شرکت نفت ایران و انگلیس برای کارکنان خود محله‌ها و خانه‌های ویژه‌ای ساخت که بعدها الگوی ‏شهرسازی صنعتی در ایران شد‎.‎

بهره‌برداری از چاه شماره یک مسجدسلیمان با تولید روزانه ۵۰۰ بشکه، در عمل از سال ۱۲۹۰ خورشیدی آغاز شد که ‏سرآغاز فعالیت صنعت نفت ایران به شمار می‌آید‎.‎

پس از پیدایش نفت در مسجدسلیمان، عملیات کاوش برای کشف مخازن دیگر ادامه یافت و در پی آن حوزه‌های ‏نفت‌خیز هفتکل (۱۳۰۶)، آغاجاری (۱۳۱۵)، اهواز (۱۳۳۷)، بینک (۱۳۲۸)، بی‌بی‌حکیمه (۱۳۴۰)، مارون و کرنج (۱۳۴۲) و ‏پارسی و رگ‌سفید (۱۳۴۳) کشف و به بهره‌برداری رسید. مجموعه این میدان‌ها با همه تأسیسات، کارخانه‌ها و ‏خطوطه لوله مورد نیاز تولید، فرآورش و انتقال نفت به پالایشگاه‌های داخلی و پایانه‌های صادراتی نفت خام، هم‌اکنون ‏بخش عمده‌ای از مناطق نفت‌خیز جنوب را تشکیل می‌دهد‎.‎

نفت ایران و اهمیت راهبردی آن برای جهان

کشف نفت در ایران هم‌زمان با تحولات بزرگ صنعتی جهان رخ داد. در اوایل قرن بیستم، قدرت‌های جهانی به‌ویژه ‏بریتانیا به دنبال جایگزینی نفت به‌جای زغال‌سنگ در ناوگان دریایی و صنایع خود بودند. به همین دلیل، نفت ایران ‏خیلی زود به منبعی راهبردی برای امپراتوری بریتانیا تبدیل شد. پس از کشف نفت، در سال ۱۹۰۹ شرکت نفت ‏انگلیس و ایران‎ «Anglo-Iranian Oil Company» ‎تأسیس و بعدها به بریتیش پترولیوم‎ (BP) ‎تبدیل شد. دولت بریتانیا نیز ‏با خرید بخش عمده سهام این شرکت، کنترل منابع نفتی ایران را در دست گرفت‎.‎

این اتفاق، نفت ایران را به یکی از عوامل مهم در سیاست جهانی تبدیل کرد. در جریان جنگ جهانی اول و پس از آن، ‏نفت ایران نقش مهمی در تأمین انرژی ماشین جنگی بریتانیا ایفا کرد و همین مسئله، اهمیت ژئوپلیتیک ایران را به ‏شکل خیره‌کننده‌ای افزایش داد‎.‎

آبادان، تولد بزرگ‌ترین پالایشگاه جهان

پس از کشف نفت در مسجدسلیمان، نیاز به پالایش نفت خام سبب شد پروژه عظیم احداث پالایشگاه آبادان آغاز ‏شود. خط لوله انتقال نفت از مسجدسلیمان به آبادان احداث شد و پالایشگاه آبادان در مدت کوتاهی به یکی از ‏بزرگ‌ترین پالایشگاه‌های جهان تبدیل شد. این پالایشگاه برای دهه‌ها نماد صنعت نفت ایران و قلب تپنده اقتصاد کشور ‏بود. با توسعه پالایشگاه آبادان، جنوب ایران به یکی از مهم‌ترین مراکز صنعتی منطقه تبدیل شد. هزاران نفر از نقاط ‏مختلف کشور برای کار در صنعت نفت به خوزستان مهاجرت کردند و شهرهایی مانند آبادان، مسجدسلیمان، هفتکِل و ‏آغاجاری به قطب‌های صنعتی ایران تبدیل شدند‎.‎

نفت در ایران تنها یک منبع اقتصادی نبود، بلکه به‌تدریج به یکی از مهم‌ترین عوامل تحولات سیاسی کشور تبدیل شد. ‏سهم ناچیز ایران از درآمدهای نفتی و سلطه شرکت نفت انگلیس و ایران بر منابع نفتی کشور، نارضایتی گسترده‌ای ‏در میان مردم و نخبگان سیاسی ایجاد کرد‎.‎

این نارضایتی سرانجام به شکل‌گیری نهضت ملی‌شدن صنعت نفت به رهبری دکتر محمد مصدق انجامید. در سال ‏‏۱۳۲۹، مجلس شورای ملی قانون ملی‌شدن صنعت نفت را تصویب کرد و شرکت ملی نفت ایران شکل گرفت. این ‏اقدام تاریخی، یکی از مهم‌ترین جنبش‌های ضداستعماری قرن بیستم به شمار می‌رود و صنعت نفت را وارد مرحله ‏تازه‌ای کرد‎.‎

پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز صنعت نفت همچنان نقش محوری خود را حفظ کرد. در دوران دفاع مقدس، جنگ ۱۲ ‏روزه، جنگ تحمیلی سوم، تحریم و محاصره دریایی کشور و با وجود حمله‌های گسترده به تأسیسات نفتی، تولید و ‏صادرات نفت را ادامه دارد و اجازه داده نشد چرخه انرژی کشور متوقف شود‎.‎

از وابستگی خارجی تا بومی‌سازی فناوری

در سال‌های ابتدایی کشف نفت، تقریباً تمامی عملیات اکتشاف، حفاری و بهره‌برداری را شرکت‌های خارجی انجام ‏می‌دادند، اما صنعت نفت ایران به‌تدریج مسیر بومی‌سازی را طی کرد. امروز بخش بزرگی از فناوری‌های صنعت نفت، ‏حفاری، بهره‌برداری، ساخت تجهیزات و توسعه میادین در داخل کشور انجام می‌شود‎.‎

شرکت‌های ایرانی اکنون در حوزه حفاری، ساخت دکل، طراحی پالایشگاه، توسعه میدان‌های نفت و گاز و تولید ‏تجهیزات راهبردی فعالیت گسترده‌ای دارند و بسیاری از نیازهای صنعت نفت در داخل کشور تأمین می‌شود. توسعه ‏شرکت‌های دانش‌بنیان و حضور نیروهای متخصص ایرانی نیز باعث شده است صنعت نفت ایران در بسیاری از بخش‌ها ‏به خودکفایی برسد‎.‎

توسعه دوباره خاستگاه تولید نفت ایران‎ ‎

در این میان، توسعه میدان نفتی مسجد سلیمان، قدیمی ترین میدان نفتی خاورمیانه و خاستگاه تولید نفت ایران با ‏راهبری وزارت نفت و شرکت ملی نفت ایران به هلدینگ انرژی سینا واگذار شده است‎.‎

مسجدسلیمان؛ میراث زنده تاریخ نفت

با گذشت ۱۱۸ سال از کشف نفت در ایران، مسجدسلیمان همچنان نماد آغاز صنعت نفت خاورمیانه است. بسیاری از ‏تأسیسات اولیه نفتی این شهر امروز به‌عنوان آثار تاریخی ثبت شده‌اند و بخشی از میراث صنعتی ایران به شمار ‏می‌آیند. چاه شماره یک مسجدسلیمان، نیروگاه تمبی، کارخانه گوگردسازی و دیگر تأسیسات قدیمی نفتی، روایتگر ‏دورانی هستند که ایران برای نخستین بار وارد جهان نفت شد. این شهر نه‌تنها بخشی از تاریخ صنعت نفت، بلکه ‏بخشی از حافظه تاریخی ایران معاصر را در خود جای داده است‎.‎

امروز نیز با وجود توسعه دیگر بخش‌های اقتصادی، صنعت نفت و گاز همچنان یکی از مهم‌ترین پایه‌های اقتصاد ایران به ‏شمار می‌رود. ایران با دراختیارداشتن یکی از بزرگ‌ترین ذخایر نفت و گاز جهان، نقش مهمی در بازار جهانی انرژی دارد ‏و توسعه میدان‌های مشترک، افزایش ظرفیت پالایشی، تکمیل زنجیره ارزش و حرکت به‌سمت فناوری‌های نوین انرژی ‏از مهم‌ترین برنامه‌های این صنعت است‎.‎

پنجم خرداد، یادآور روزی است که ایران وارد عصر نفت شد؛ روزی که فوران نفت در مسجدسلیمان، سرنوشت ‏اقتصادی و سیاسی کشور را برای همیشه تغییر داد. امروز پس از بیش از یک قرن، صنعت نفت همچنان یکی از ‏مهم‌ترین ارکان توسعه ایران است و نام مسجدسلیمان همچنان به‌عنوان زادگاه نفت خاورمیانه در تاریخ جهان ثبت ‏شده است.‏

*