نقش دوگانه اینستاگرام در سلامت کاربران

در تحقیق جدیدی که توسط محققان ایرانی انجام شده است، کارکردهای سلامت‌محور شبکه‌های اجتماعی بررسی شده است و نشان داده شده که این فضاها چگونه بر رفتار، آگاهی و تصمیم‌های درمانی کاربران اثر می‌گذارند.

به گزارش ایسنا، با گسترش شبکه‌های اجتماعی در بیش از دو دهه اخیر، این فضاها به‌تدریج از محیط‌هایی صرفاً سرگرم‌کننده به بسترهایی خدمات‌محور تبدیل شده‌اند. امروزه کاربران تنها برای ارتباط با دوستان یا سرگرمی به این شبکه‌ها مراجعه نمی‌کنند، بلکه بخش مهمی از نیازهای روزمره خود، از جمله دریافت اطلاعات سلامت و بهداشت، را از همین مسیر دنبال می‌کنند. شبکه‌های اجتماعی به دلیل دسترسی آسان، سرعت بالای انتشار محتوا و امکان تعامل مستقیم، به بستری جذاب برای انتقال اطلاعات پزشکی و بهداشتی تبدیل شده‌اند. در چنین فضایی، کاربران می‌توانند درباره بیماری‌ها، پیشگیری، سبک زندگی سالم و حتی تجربه‌های درمانی دیگران اطلاعاتی به دست آورند؛ موضوعی که اهمیت بررسی علمی این روند را دوچندان می‌کند.

در کنار این ظرفیت‌ها، نگرانی‌هایی نیز درباره پیامدهای سلامت‌محور شبکه‌های اجتماعی مطرح شده است. نبود نظارت کافی بر محتوای منتشرشده، امکان انتشار اطلاعات نادرست یا اغراق‌آمیز و ترویج خوددرمانی از جمله چالش‌هایی است که پژوهشگران و متخصصان سلامت به آن اشاره کرده‌اند. برخی مطالعات نشان می‌دهند که در شرایط خاص، مانند همه‌گیری‌ها، شبکه‌های اجتماعی می‌توانند نقش مهمی در آگاهی‌بخشی عمومی داشته باشند، اما در عین حال، همین فضا می‌تواند محلی برای گسترش شایعات و اطلاعات غلط نیز باشد. از این رو، شناخت دقیق نقش مثبت و منفی شبکه‌های اجتماعی در حوزه سلامت، به‌ویژه در پلتفرم‌های پرمخاطب، به یک ضرورت جدی تبدیل شده است.

در پژوهشی که با همین موضوعیت انجام شده است، یوسف خجیر، دانشیار ارتباطات دانشگاه بین‌المللی سوره در تهران، با تمرکز بر موضوع سلامت در بستر شبکه‌های اجتماعی، پژوهشی به بررسی «شبکه‌ای شدن سلامت» و تأثیر اینستاگرام بر دریافت و تفسیر اطلاعات سلامت پرداخته است. پژوهشگر با اتکا به تجربه و دانش این گروه از خبرگان، به دنبال ترسیم تصویری واقع‌بینانه از جایگاه اینستاگرام در نظام سلامت و نحوه استفاده کاربران از آن بوده است.

برای گردآوری داده‌های مورد نیاز این تحقیق، مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۲۰ نفر از نخبگان دانشگاهی حوزه ارتباطات سلامت و متخصصان پزشکی صورت گرفته است. معیار انتخاب این افراد، سابقه علمی و حرفه‌ای آن‌ها بود؛ به‌طوری‌که اساتید دانشگاه دارای بیش از ده سال تجربه تدریس یا پژوهش در حوزه رسانه‌های نوین و پزشکانی که به‌طور حرفه‌ای از اینستاگرام در فعالیت‌های تخصصی خود استفاده می‌کردند، در این مطالعه مشارکت داشتند. سپس داده‌های حاصل از مصاحبه‌ها با روش کدگذاری تحلیل شد تا الگوها و مضامین اصلی استخراج شوند.

یافته‌های پژوهش نشان می‌دهند که اینستاگرام می‌تواند نقش مثبتی در ارتقای سلامت کاربران ایفا کند. افزایش سطح آگاهی عمومی درباره بیماری‌ها، آشنایی با عوارض و فواید داروها، دسترسی سریع به مطالب پزشکی و امکان ارتباط آنلاین میان پزشک و بیمار از جمله کارکردهای مثبت این پلتفرم عنوان شده است. بسیاری از مشارکت‌کنندگان معتقد بودند که این فضا به کاربران کمک می‌کند تا اطلاعات اولیه و کاربردی درباره سلامت جسم و روان خود به دست آورند و تصمیم‌های آگاهانه‌تری بگیرند.

در مقابل، نتایج به دست آمده از وجود پیامدهای منفی نیز حکایت دارد. اعتیاد به اینستاگرام، انتشار اخبار نادرست و جعلی، ترویج خوددرمانی و کاهش مراجعه به پزشک، اعتماد بیش‌ازحد به محتوای صفحات سلامت و بروز مشکلات روحی و روانی از جمله این پیامدهاست. به باور مشارکت‌کنندگان، نبود نظارت کافی می‌تواند به بی‌اعتمادی نسبت به نظام سلامت و حتی شکل‌گیری بازار سیاه مجازی در حوزه دارو و درمان منجر شود.

در این مطالعه، تأکید شدهاست که جذابیت بصری، دسترسی همیشگی و امکان تعامل مستقیم از دلایل اصلی گرایش کاربران به اینستاگرام برای مسائل سلامت است. کاربران می‌توانند با هزینه کم، اطلاعات متنوعی درباره پیشگیری، درمان و مراقبت‌های پزشکی دریافت کنند و حتی پیش و پس از اقدامات درمانی، آگاهی لازم را به دست آورند. این ویژگی‌ها باعث شده است که اینستاگرام به ابزاری مهم در مدیریت زمان و تصمیم‌گیری‌های سلامت‌محور تبدیل شود.

در عین حال، پژوهش فوق حاکی از آن است که مرجع‌سازی اینستاگرام در حوزه سلامت نیازمند اعتمادسازی، تولید محتوای دقیق و نظارت سازمانی است. حضور متخصصان واقعی، شفافیت اطلاعات و جذابیت محتوایی از عوامل کلیدی در تبدیل اینستاگرام به منبعی قابل اتکا برای سلامت عمومی عنوان شده است.

به گفته خجیر، استفاده آگاهانه و مدیریت‌شده از این ظرفیت می‌تواند کارکردهای مثبت این شبکه را تقویت کند و از بروز بحران‌های سلامت ناشی از اطلاعات نادرست جلوگیری نماید.

گفتنی است این نتایج علمی‌پژوهشی در فصلنامه «مطالعات رسانه‌های نوین» منتشر شده‌اند؛ نشریه‌ای وابسته به دانشگاه علامه طباطبائی و انجمن ایرانی مطالعات فرهنگی و ارتباطات که به بررسی علمی تحولات رسانه‌ای و اجتماعی می‌پردازد.

*