نخستین مطالعه جامع درباره سواد سلامت محیطی در ایران منتشر شد

دانشجوی دکترای آموزش بهداشت و ارتقای سلامت دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، نتایج پژوهشی را تشریح کرد که برای نخستین بار به تبیین و بازتعریف مفهوم سواد سلامت محیطی در جمعیت بزرگسال ایرانی پرداخته و ابعاد اصلی این مفهوم نوپدید را در بافت فرهنگی–اجتماعی ایران شناسایی کرده است.

به گزارش ایسنا، لیلی مازار، دانشجوی دکترای آموزش بهداشت و ارتقای سلامت، در نشست خبری طرحهای خاتمه یافته که توسط معاونت پژوهشی دانشکده بهداشت و ایمنی دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی برگزار شد، به تشریح طرح برگرفته از رساله دکترای خود با عنوان تبیین مفهوم سواد سلامت زیست‌محیطی در جمعیت بزرگسال ایرانی: یک مطالعه کیفی پرداخت.

وی با بیان اینکه این پژوهش با راهنمایی دکتر محتشم غفاری، عضو هیأت علمی دانشکده انجام شده است، گفت: محیط زیست همواره نقش کلیدی در سلامت انسان و تحقق توسعه پایدار ایفا می‌کند و ارتقای سواد سلامت محیطی یکی از راهبردهای اساسی در کاهش مخاطرات سلامت، بهبود کیفیت زندگی و حفاظت از محیط زیست به شمار می رود. با این حال، این مفهوم هنوز نسبتاً نوپدید است و ابهامات مفهومی فراوانی دارد که نیازمند تعریف دقیق و شفاف سازی ابعاد آن است.

مازار با تأکید بر خلا علمی موجود در این حوزه افزود: تاکنون مطالعه ای در ایران انجام نشده بود که به صورت جامع به تبیین مفهوم سواد سلامت محیطی و شناسایی ابعاد آن بپردازد. از اینرو، این پژوهش برای نخستین بار با هدف بازتعریف این مفهوم در بستر اجتماعی و فرهنگی ایران طراحی و اجرا شد.

وی ادامه داد: در این مطالعه، طیف متنوعی از خبرگان حوزه های سلامت عمومی و علوم محیط زیست، در کنار جمعیت بزرگسال، مشارکت داشتند و دیدگاه های مختلف آنها مورد بررسی قرار گرفت. بر همین اساس، می توان این پژوهش را نخستین تلاش جامع و جامعه شناختی در کشور برای تبیین مفهوم سواد سلامت محیطی دانست.

این پژوهشگر دانشگاه علوم پزشکی شهید بهشتی، مهمترین دستاورد طرح را ارائه یک تعریف مفهومی جامع و بومی از سواد سلامت محیطی عنوان کرد و گفت: بر اساس یافته های پژوهش، سواد سلامت محیطی به عنوان شاخه ای از سواد سلامت فردی تعریف می شود که با محیط های فیزیکی، اجتماعی و همچنین محیط‌های نوپدید و مجازی در ارتباط است و از ترکیب سواد سلامت مرتبط با محیط، سواد محیطی و سواد بهداشت محیط شکل می گیرد.

وی افزود: این مفهوم مجموعه ای از سوادهای پایه شناختی، عاطفی، رفتاری، ارتباطی و رسانه ای را در بر می گیرد که برای تعامل سازنده میان انسان و محیط، حفظ و ارتقای سلامت افراد و جوامع و همچنین حفاظت از محیط زیست، با چشم انداز توسعه پایدار، ضروری است.

مازار با اشاره به کاربردهای عملی نتایج این پژوهش گفت: چارچوب مفهومی استخراج شده می تواند در توسعه ابزارهای سنجش سواد سلامت محیطی، طراحی مداخلات آموزشی، برنامه ریزی و سیاست گذاری در حوزه سلامت و محیط زیست مورد استفاده قرار گیرد و به سیاستگذاران در تدوین راهبردهای جامع‌تر برای مواجهه با چالش های محیطی و ارتقای سلامت عمومی کمک کند.

وی افزود: بر اساس یافته‌های این مطالعه، در حال طراحی و تدوین یک ابزار سنجش برای ارزیابی وضعیت سواد سلامت محیطی در جمعیت بزرگسال و همچنین تهیه یک راهنمای آموزشی مبتنی بر شواهد هستیم که هدف آن ارتقای سطح سواد سلامت محیطی است.

این دانشجوی دکترای آموزش بهداشت و ارتقای سلامت درباره محدودیتهای پژوهش اظهار کرد: محدود بودن تعمیم‌پذیری آماری از ویژگیهای ذاتی پژوهشهای کیفی است، با این حال با استفاده از نمونه گیری هدفمند با حداکثر تنوع و روش گلوله‌برفی تلاش شد انتقال پذیری یافته‌ها تقویت شود. انتخاب مشارکت کنندگان از شهر تهران به عنوان یک کلانشهر با تنوع بالای اجتماعی، اقتصادی و شغلی، امکان دستیابی به دیدگاه های متنوع را فراهم کرد.

وی افزود: ترکیب خبرگان، که بخش قابل توجهی از آنان دارای پیشینه دانشگاهی در مهندسی بهداشت محیط بودند، و همگنی نسبی گروه بزرگسال از نظر سطح تحصیلات از دیگر محدودیتهای این مطالعه است. هرچند انجام تحلیل مقایسه‌ای میان دیدگاه

خبرگان و بزرگسالان خارج از اهداف این پژوهش بود، اما می تواند مسیر ارزشمندی برای مطالعات آینده فراهم کند.

مازار در پایان تأکید کرد: سواد سلامت محیطی تنها به محیط فیزیکی محدود نمی شود، بلکه محیط اجتماعی و حتی محیط های مجازی را نیز در بر می گیرد. فرد برخوردار از سواد سلامت محیطی باید دانش، نگرش، مهارت و رفتارهایی داشته باشد که ضمن کاهش اثرات منفی خود بر محیط، از پیامدهای منفی محیط بر سلامت فردی و جمعی نیز بکاهد.

علاقه‌مندان می توانند برای دریافت مطالعات تکمیلی، به مقاله منتشرشده حاصل از این طرح در مجله Environment and City

Interactions مراجعه کنند.

*