بازنشستگی اجباری اساتید دانشگاه

برخی دانشگاه‌های دنیا در حال اجرای سن بازنشستگی اجباری برای اعضای هیئت علمی هستند. باید دید آیا این کار به پژوهشگران جوان کمک می‌کند تا به موقعیت‌های شغلی دائمی دست پیدا کنند یا به ضرر دانشگاه خواهد بود؟

به گزارش ایسنا، ‌ به‌دست آوردن شغل در دانشگاه روزبه‌روز دشوارتر می‌شود. پژوهشگران در آغاز و میانه مسیر حرفه‌ای خود با رقابتی شدید برای به‌دست آوردن شغل‌های پایدار دانشگاهی و بودجه‌های پژوهشی روبه‌رو هستند؛ اغلب به این دلیل که میان تعداد مدرک دکتری‌هایی که هر سال به دانشجویان اعطا می‌شود و تعداد موقعیت‌های هیئت علمیِ دارای مسیر تثبیت شغلی (tenure-track) که در دسترس آن‌هاست، ناهماهنگی وجود دارد.

به نقل از نیچر، در ایالات متحده، موقعیت‌های شغلی موقت در دانشگاه‌ها از ۴۷ درصد در سال ۱۹۸۷ به ۶۸ درصد در سال ۲۰۲۱ افزایش یافته‌اند و این موضوع به بسیاری از پژوهشگران جوان احساس ناامنی شغلی داده است. براساس داده‌هایی که سال گذشته توسط انجمن استادان دانشگاه‌های آمریکا (American Association of University Professors) منتشر شد، بیش از دو سوم اعضای هیئت علمی در مؤسسات آموزش عالی آمریکا در سال ۲۰۲۳ یا به‌صورت پاره‌وقت مشغول به کار بوده‌اند یا پست‌های تمام‌وقتی داشته‌اند که واجد شرایط دریافت وضعیت استخدامیِ دائمی و تضمین‌شده برای استادان بوده است.

در تلاش برای بهبود چشم‌انداز شغلی پژوهشگران جوان، برخی انگشت اتهام را به سوی قوانین بازنشستگی دانشگاهی گرفته‌اند. توماس روله، دانشمند علوم اجتماعی در دانشگاه کمبریج بریتانیا، سال گذشته در لینکدین نوشت: ما باید برداشت خود از بازنشستگی دانشگاهی را بازتعریف کنیم. این به معنای توقف کامل پژوهش و تدریس نیست. بلکه صرفا به معنای خالی کردن یک پست تثبیت‌شده است. پستی که سپس به فرصتی تغییردهنده برای کسانی تبدیل می‌شود که می‌خواهند مسیر دانشگاهی خود را آغاز کنند.

برخی دانشگاه‌ها سیاست‌های بازنشستگی خود را اصلاح کرده‌اند تا برای نسل‌های جدید دانشگاهیان فرصت ایجاد کنند. برای مثال، دانشگاه آکسفورد و دانشگاه کمبریج سن بازنشستگی اجباری را وضع کردند تا پست‌های بیشتری برای پژوهشگران جوان باز شود. در اسپانیا، استادان و کارکنان دانشگاهی سن بازنشستگی اجباری ۷۰ سال دارند. در فرانسه، استادان می‌توانند درخواست کنند که تا سن ۶۹ سالگی در پست‌های خود باقی بمانند.

در همین حال، در آلمان، دانشگاهیان درباره این ‌که آیا سن بازنشستگی باید افزایش یابد یا خیر، دچار اختلاف نظر هستند. دیوید اسپرگل، اخترفیزیک‌دان و رئیس بنیاد سایمونز که از پژوهش در ریاضیات و علوم پایه در نیویورک حمایت می‌کند می‌گوید بازنشستگی استادان می‌تواند برای دانشگاهیان جوان فرصت ایجاد کند، اما بازنشستگی نباید اجباری باشد. او می‌گوید: افراد در سنین مختلف باید خودشان این انتخاب را بکنند، اما همراه با این انعطاف‌پذیری، مسئولیتی هم وجود دارد که مردم باید درباره این فکر کنند که چه چیزی به نفع کل نظام پژوهشی است.

آیا بازنشستگی اجباری واقعا شغل دانشگاهی ایجاد می‌کند؟

به گفته برخی پژوهشگران که تاثیرات بازنشستگی اجباری میان کارکنان دانشگاهی را بررسی کرده‌اند، شواهد نشان نمی‌دهد که این سیاست به اندازه کافی فرصت‌های شغلی بیشتری ایجاد کند.

دانشگاه آکسفورد و دانشگاه کمبریج به‌ترتیب در سال‌های ۲۰۱۱ و ۲۰۱۲ سن بازنشستگی اجباری ۶۷ سال را برای کارکنان دانشگاهی خود اجرا کردند و بعدا این سن را به ۶۹ سال افزایش دادند. هدف این سیاست که سن بازنشستگی توجیه‌شده توسط کارفرما نام دارد ایجاد شغل برای دانشگاهیان جوان‌تر و مسیرهایی برای پیشرفت شغلی است.

در سال ۲۰۲۳، دانشگاه کمبریج کمیته‌ای برای بازبینی سیاست سن بازنشستگی توجیه‌شده توسط کارفرما تشکیل داد. طبق گزارش این کمیته، لغو سن بازنشستگی توجیه‌شده توسط کارفرما به‌طور متوسط باعث می‌شد که بین سال‌های ۲۰۲۳ تا ۲۰۳۲، هر سال نزدیک به ۲۸ پست دائمی دانشگاهی کمتر ایجاد شود.

در تحلیلی از همان داده‌هایی که در گزارش بازبینی ارائه شده بود، الیور لینتون، اقتصاددان دانشگاه کمبریج، و همکارانش برآورد کردند که سن بازنشستگی توجیه‌شده توسط کارفرما باید نرخ ایجاد فرصت‌های شغلی خالی را در دانشگاه کمبریج ۱۱ درصد افزایش دهد. اما وقتی آن‌ها داده‌های استخدام در دانشگاه را بررسی کردند، دریافتند که بازنشستگی اجباری استادان تنها باعث افزایش ۲.۷۵ درصدی در تعداد پست‌های خالی شده است، آن هم وقتی بازنشستگی‌های داوطلبانه و فرصت‌های شغلی‌ که به دلایلی غیر از بازنشستگی ایجاد شده‌اند، به حساب نیایند.

میشل سیلور، متخصص سالمندی‌شناسی در دانشگاه تورنتو کانادا، موافق است که بازنشستگی همیشه شغل ایجاد نمی‌کند. او می‌گوید: نمونه‌های بسیار، بسیار زیادی وجود دارد که افراد بازنشسته شده‌اند و جایگاه‌های شغلی آن‌ها همراه خودشان حذف شده است.

سیاست‌های سن‌گرایانه

سیاست‌های بازنشستگی اجباری به‌شدت در میان بسیاری از دانشگاهیان نامحبوب بوده‌اند. لینتون می‌گوید: در حال حاضر چند شکایت حقوقی علیه دانشگاه کمبریج وجود دارد که این سیاست را در موارد خاص به چالش می‌کشند.

به گفتهٔ لینتون، اعضای ارشد هیئت علمی با سیاست سن بازنشستگی توجیه‌شده توسط کارفرما احساس کردند که «به‌طور شخصی آسیب دیده‌اند» و «ارزش‌گذاری نشده‌اند»، تا حدی به این دلیل که این سیاست سال‌ها پیش از رسیدن به سن بازنشستگی بر حمایت مالی آن‌ها تأثیر می‌گذارد. وقتی پژوهشگران برای حمایت مالی درخواست می‌دهند، باید قرارداد استخدامی‌ داشته باشند که چند سال ادامه داشته باشد. وقتی به ۶۴ سالگی می‌رسی، نمی‌توانی یک حمایت مالی پنج‌ساله بگیری، چون شغلت قرار است در پایان آن دوره خاتمه پیدا کند و هیچ امکانی برای تمدید وجود ندارد.

سیلور می‌گوید سن، شاخصی دل‌بخواهی برای سنجش توان فکری یا میزان مشارکت کاری یک دانشگاهی است، بنابراین گذاشتن «تاریخ انقضا» برای کار «کاملا عجیب» است. او اضافه می‌کند که مجبور کردن دانشگاهیان به بازنشستگی در یک سن ثابت می‌تواند به زنان ضربه بیشتری بزند: زنان بیشتر احتمال دارد که به‌دلیل مراقبت از دیگران وقفه‌های شغلی داشته باشند.

لینتون هم موافق است. او می‌گوید: در بسیاری از رشته‌ها، توانایی‌های شما در ۶۹ سالگی ناگهان از لبه پرتگاه سقوط نمی‌کند.

او همچنین هشدار می‌دهد که بازنشستگی اجباری در اروپا می‌تواند استادان ارشد را به جست‌وجوی فرصت‌ها در جای دیگری سوق دهد، مثلا در ایالات متحده، جایی که بازنشستگی اجباری غیرقانونی است. او می‌گوید: ما ممکن است بعضی از واقعا برجسته‌ترین افراد را از دست بدهیم و مقدار زیادی نارضایتی ایجاد کنیم، و در نهایت هم هیچ سودی نخواهد داشت.

به گفته پژوهشگران، اگر هدف از داشتن سن بازنشستگی اجباری برای دانشگاهیان این است که چشم‌انداز شغلی جوانان بهتر شود، باید راه‌های موثرتر و غیرتبعیض‌آمیزتری برای رسیدن به این هدف پیدا کرد.

سیلور می‌گوید: آن چه که واقعا باید به آن فکر کنیم این است که چطور می‌توانیم حافظه نهادی، دانش و حکمتی را که این استادان دارند منتقل کنیم و آن‌ها را تا هر زمانی که خودشان مایلند، در دانشگاه نگه داریم.

اسپرگل اشاره می‌کند که دانشگاه‌ها باید به راه‌هایی فکر کنند که به اعضای هیئت علمی فرصت بدهند کلاس‌های ویژه تدریس کنند و به‌عنوان استادان افتخاری (emeritus) همچنان بخشی از گروه‌های خود باقی بمانند. او اضافه می‌کند: این‌ که به‌روشنی مشخص شود منابع مالی برای استخدام اعضای هیئت علمی جدید استفاده خواهد شد، نه برای اولویت‌های دیگر دانشگاه، هم کمک‌کننده است.

*