هوش مصنوعی به مثابه زبل‌خان!

در نشست تخصصی «کاربرد هوش مصنوعی در طراحی و تولید اسباب‌بازی» متخصصان بر اهمیت نحوه استفاده از هوش مصنوعی تاکید کردند. به اعتقاد آنها این قابلیت جدید درست مانند «زبل خان» همه جا حضور دارد اما این نکته مهم است که در فرایند ساخت یک اسباب‌بازی چگونه از آن استفاده کنیم که از مراحل خطرناک آن فاصله بگیریم.

به گزارش ایسنا، در ابتدای این نشست حمید ضیایی‌پرور - پژوهشگر هوش مصنوعی - گفت: هوش مصنوعی مانند تغییرهایی که در همه حوزه‌ها ایجاد کرده، در حوزه اسباب‌بازی هم تأثیرهایی داشته که مهم‌ترین آن‌ها این است که در فرایند طراحی، تولید و استفاده، اسباب‌بازی را از یک شی‌ء به یک رسانه یادگیرنده و تعاملی تبدیل کرده است. این فناوری تمامی فرآیندهای تولید، طراحی و بازخوردگیری از کودکان، والدین و مربیان را متأثر از خود کرده است. در این شرایط استفاده از اسباب‌بازی برای هر کودک تبدیل به یک تجربه شخصی شده و می‌توان برای هر کودک اسباب‌بازی متناسب با ویژگی‌های شخصی و علایق فردی طراحی کرد.

او در ادامه با طرح این پرسش کلیدی که «هوش مصنوعی چیست؟» ادامه داد: هوش مصنوعی در واقع بخشی از هوش انسان است که خود انسان آن را در اختیار ماشین قرار داده است تا کارهایی که خودش توان آن‌ها را نداشته، با سرعت بالاتری انجام شود. عبارت «مصنوعی» که به هوش اضافه شده، مانند پسوند «مجازی» است که در کلمه فضای مجازی افزوده‌ایم و گاهی به‌اشتباه آن را غیرواقعی می‌دانیم، ما را دچار اشتباه در فهم این پدیده می‌کند. شاید در ترجمه فارسی این کلمات، برداشت ما را دچار انحراف کند.

ظرفیت‌های هوش مصنوعی برای صنعت اسباب‌بازی

ضیایی‌پور تأکید کرد: برنامه‌نویسان هوش مصنوعی، افرادی هستند که متناسب با ساختارها و چارچوب‌های ذهنی خود قابلیت‌هایی را به ابزارهای فنی داده‌اند. به‌طور مثال خودروهای خودران که از ابتدا رانندگی را بلد نبوده‌اند، بلکه براساس الگوریتم‌هایی که انسان برای آن تعریف کرده، رفتار می‌کند. در حوزه هوش مصنوعی هم همین شرایط را داریم. کسانی که فعالان حوزه اسباب‌بازی بوده‌اند، امروز از یک ظرفیت تازه برای آنالیز و شخصی‌سازی اسباب‌بازی‌ها متناسب با نیاز شخصی بچه‌ها، استفاده می‌کنند. این ظرفیت قابلیت آن را ایجاد کرده است که براساس گروه سنی، طبقه اجتماعی، لوکیشن جغرافیایی و فرهنگ لوکال، می‌توان اقدام به طراحی اسباب‌بازی برای بچه‌ها کرد.

او افزود: مهم‌ترین قسمت در طراحی و تولید اسباب‌بازی، ایده‌پردازی است. اتفاقی که از طریق اتاق‌های فکر، بارش فکری و مفهوم‌پردازی رخ می‌دهد و امروز ما پدیده «هوش مصنوعی مولد» را داریم که می‌تواند ایده‌های ناب و جدید برای ساخت اسباب‌بازی را در اختیار ما قرار دهد. می‌دانیم که بخش عمده‌ای از فعالان صنعت اسباب‌بازی امروز از این ظرفیت استفاده می‌کنند.

ضیایی‌پور در ادامه گفت: از این منظر شاهد یک تغییر پارادایم در فرآیند طراحی اسباب‌بازی هستیم. از سوی دیگر تحلیل بازخورد کودکان و یا آنالیز رفتار بازار نسبت به محصولات هم توسط هوش مصنوعی تسهیل شده است. این‌که هوش مصنوعی می‌تواند بسیاری از خطاها را پیش‌بینی کند، ظرفیت بسیار ویژه‌ای است. فرآیند تحقیق‌وتوسعه که بخش مهمی در فضای تولید اسباب‌بازی محسوب می‌شود، با استفاده از هوش مصنوعی تسریع و کوتاه می‌شود. در حوزه طراحی صنعتی و مهندسی محصولات هم نقش هوش مصنوعی را می‌توان مورد بررسی قرار داد. ایجاد فرآیند شبیه‌سازی تولید محصول هم از ویژگی‌هایی است که در اغلب عرصه‌های حضور هوش مصنوعی، کارکرد پیدا کرده است. همین فرآیند تا حدود زیادی منجر به کاهش ضایعات و صرفه‌جویی در مدیریت مواد اولیه می‌شود.

هر کودک یک اسباب‌بازی اختصاصی

این کارشناس هوش مصنوعی گفت: شعار «هر کودک یک اسباب‌بازی اختصاصی» ایده‌آلی است که در آینده می‌توانیم به آن برسیم اما همین امروز هوش مصنوعی این قابلیت را به ما داده است که برای هر گروه مشخص از بچه‌ها اسباب‌بازی سفارشی و اختصاصی طراحی و تولید کنیم. ما اگر اسباب‌بازی‌ای داشته باشیم که بتواند متناسب با ورودی‌ها، واکنش‌های اختصاصی به کودکان بدهد، به‌ویژه برای گروه‌های خاص مانند کودکان طیف اوتیسم، توانسته‌ایم اسباب‌بازی را به یک ابزار کمک‌آموزشی هم برای والدین و هم برای مربیان و جامعه تبدیل کنیم.

او در پایان تأکید کرد: دور نمی‌بینم روزی را که اسباب‌بازی به‌عنوان یک ابزار، کمک‌کننده پیشرفت کودکان ما باشد. به‌ویژه که امروز امکان گفت‌وگو با هوش مصنوعی وجود دارد. همین امروز این قابلیت‌ها در ابزارهایی مانند تلفن همراه وجود دارد و در آینده می‌توان در بازار اسباب‌بازی شاهد شخصی‌سازی برای بچه‌ها باشیم. این اتفاقی است که حتی برای بزرگ‌ترها هم می‌تواند رخ دهد و دور نیست زمانی که هر یک از ما یک ربات به‌عنوان دستیار در کنار خودمان داشته باشیم که براساس علایق ما شخصی‌سازی شده باشد.

در ادامه نعیمه انزابی - عضو هیات علمی دانشکده طراحی در تبریز - گفت: در زمان ما کارتونی به نام «زبل خان» وجود داشت که نشان می‌داد او همه‌جا هست، زبل خان اینجا، زبل خان آنجا! الان چنین موضوعی برای هوش مصنوعی پیش آمده است البته بی‌راه هم نیست چون فناوری‌های جدید چنین تاثیری را دارد و وارد همه ابعاد زندگی ما شده است. در حوزه اسباب‌بازی هم باید بررسی کنیم ببینم چگونه است. هوش مصنوعی در حوزه اسباب‌بازی ملزوماتی دارد که اگر نباشد نمی‌توانیم نام هوش مصنوعی را به آن اطلاق کنیم.

اسباب‌بازی هوشمند تعریف مشخص دارد

او افزود: در حوزه اسباب‌بازی اتوماسیون‌سازی اسباب‌بازی مهم است یعنی شیوه‌های سنتی تولید را بهینه‌تر می‌کند، از تکرار پرهیز می‌کند و... این موضوع گاهی با هوش مصنوعی اشتباه گرفته می‌شود. وقتی صحبت از اسباب‌بازی هوشمند می‌کنیم باید تعاریفی داشته باشد. برخی اسباب‌بازی‌ها یک سری الگوهای از پیش‌تعیین‌شده دارند که بر اساس آن برای کودک بازخورد دارد درحالی‌که «هوشمندی» باید همیشه فعال باشد. مثلاً هوشیاری ما توقفی ندارد. اگر ما اسباب‌بازی هوشمندی طراحی می‌کنیم باید این حالت را داشته باشد. یک کلیدواژه دیگر اینترنت اسباب‌بازی است. در یک بخش اسباب‌بازی‌های ما می‌توانند از طریق اینترنت به سایر اشیا متصل شوند. اسباب‌بازی هوشمند باید از محیط، یادگیری داشته باشد، آنالیز کند، از الگوهای هوش مصنوعی استفاده می‌کند، قابلیت تصمیم‌گیری دارد، اگر این چنین باشد اسباب‌بازی ما یک اسباب‌بازی هوشمند است.

باربی؛ نخستین اسباب‌بازی هوشمند

انزابی گفت: آن‌چه در ادبیات تحقیقی وجود دارد این است که در سال ۲۰۱۵ نخستین اسباب‌بازی هوشمند به بازار ارائه شده است، تا الان ۹۱ اسباب‌بازی هوشمند در بازار داریم که رقم بدی نیست و نشان از توسعه این بازار دارد. نخستین اسباب‌بازی هوشمند باربی بود که البته ممکن است این یک ترفند تبلیغاتی باشد. قبل از ورود به عصر دیجیتال در زمان انقلاب صنعتی تولید اسباب‌بازی یک قدم پیشرفت کرد. قدم دوم و عصر دوم ظهور پلاستیک‌ها و تولید اسباب‌بازی‌های این‌چنینی بود که جهشی بود. ژاپن اولین اسباب‌بازی‌ای را ساخت که وارد صفحاتی شدیم که تازه بود. قدم بعدی اسباب‌بازی‌های نوین بود که شبیه ربات هستند و دیگر نمی‌شود نام اسباب‌بازی را رویشان گذاشت چون برخی از آن‌ها احساسات خود را می‌توانند نشان بدهند.

اسباب‌بازی داستانگو جایگزین مادر می‌شود؟

او در ادامه توضیح داد: اسباب‌بازی‌ها خیلی متنوع هستند اما آن‌چه به آن رسیدیم این بود که در حال حاضر اسباب‌بازی‌های هوشمند در چند حیطه کاری خودشان را خیلی نشان دادند از جمله حیطه آموزش، سرگرمی، درمان و تعامل. حوزه درمان به‌ویژه برای کودکانی مانند کودکان طیف اوتیسم، بیماران شناختی و... کاربرد زیادی دارد. اسباب‌بازی‌ها صرفاً دیگر وسایل بازی نیستند. اسباب‌بازی‌های هوشمند انگار حکم دوست و همراه را برای کودکان دارند. اگر بخواهیم وارد حوزه اسباب‌بازی شویم باید به این چهار دسته‌بندی توجه کنیم. اسباب‌بازی هوشمند در حوزه آموزش به ویژه در آموزش زبان بیشتر مورد استفاده است. آموزش مهارت‌های خاص حوزه دیگر است. اسباب‌بازی داستانگو هم انگار دارد جایگزین مادر می‌شود و برای کودک داستان‌گویی می‌کند. در طراحی اسباب‌بازی‌های هوشمند آنها یا به شکل ربات هستند یا بورد گیمز، یک سری از آنها در داخل خانه و یک سری خارج از خانه استفاده می‌شوند. بازی‌های آنها هم انفرادی، گروهی یا رقابتی است. به نظر من بهتر است در طراحی اسباب‌بازی‌ها با توجه به اینکه کودکان در خانه هستند بازی‌های خارج از خانه طراحی شود چون بچه‌ها دارند توانایی تعامل را از دست می‌دهند. اسباب‌بازی‌های هوشمند بهتر از اسباب‌بازی سنتی با مسیر رشد کودک همراهی می‌کنند. بیشترین اسباب‌بازی هوشمند برای طیف سنی سه تا دوازده سال ساخته می‌شود. این به ما مسیر راهی را نشان می‌دهد که بهتر است برای این سنین اسباب‌بازی‌های هوشمند تولید کنیم.

او گفت: یک طیفی از اسباب‌بازی‌ها قرار است طراحی هوشمند را به بچه‌ها یاد بدهند در حالی که خودشان هوشمند نیستند. روبو مستر و... از این جمله هستند. امکانی که فناوری جدید به ما می‌دهد این است که می‌توانیم وارد طراحی فضاهای بازی تعاملی شویم که این را بسیار مفید و خوب می‌دانم این باعث می‌شود بچه‌ها از خانه خارج شوند و دست طراحان هم بازتر باشد. در زمینه‌های کاربردی آموزش و درمان را برای ورود بهتر می‌دانم، طراحی فضاهای هوشمند و تمرکز بر نیاز کاربران و کودکان هم مهم است. فناوری را نباید به‌عنوان ایجاد نیاز برای کاربران استفاده کنیم، برای ما در طراحی همیشه ملاک نیاز کاربر است. نباید برعکسش را انجام دهیم. این یک رویکرد اخلاقی هم هست.

خطرناک‌ترین مرحله استفاده از هوش مصنوعی کدام است؟

سپس بهناز فولادپنجه - مدرس دانشگاه - مطرح کرد: بازی همیشه برای بازی کردن نیست بلکه گاهی برای هدفی، درمانی و... طراحی شده است. حوزه پژوهشی من علوم شناختی است؛ این‌که طراحی چه بازخوردهایی دارد و کاربر چه واکنشی می‌دهد. هر بازی پشت‌صحنه‌ای و تفکری دارد. اسباب‌بازی یک وسیله خنثی نیست. باتوجه‌ به این‌که مستقیماً با کودک سروکار دارد موضوعی حیاتی است، با رشد شناختی کودک سروکار دارد و رفتارساز است چون هر اسباب‌بازی با رسالتی تولید شده است. اشکال هوش مصنوعی این است که تحمل ابهام ندارد در حالی که ما مادرها و مربی‌ها داریم اما سوال این است که هوش مصنوعی به عنوان آینده خلاق در نظر گرفته می‌شود؟ در طراحی بازی تمرکز ما بر اسباب‌بازی فیزیکی است. بحث ایمنی، مقیاس‌ها و... مهم است. ما نسبت به هر آنچه به دست دیگری می‌دهیم مسئولیت‌هایی داریم. هوش مصنوعی به عنوان ابزاری قدرتمند و پشتیبان تعریف می‌شود نه خود طراح.

او با اشاره به این‌که هوش مصنوعی در بحث مستندسازی و انتقال دانش نقش زیادی بازی می‌کند، بیان کرد: سوال این است که در طراحی اسباب‌بازی هوش مصنوعی چگونه باید استفاده شود، چه چیزی محدود شود، چه چیزی امتحان و چه چیزی کلاً حذف شود؟ هوش مصنوعی نمی‌تواند هدف احساسی یا فرهنگی اسباب‌بازی را تدوین کند. هوش مصنوعی ابزار کمکی برای طراحان است، ابزاری است که بار شناختی طراح را فراهم می‌کند. در طراحی اسباب‌بازی شکل‌دهی(فریمینگ) مهم‌تر از ایده است اگر صورت مسأله را غلط تعریف کنید بهترین ایده‌ها هم خطرناک یا نامرتبط می‌شوند. ما در طراحی بازی یک کار بین رشته‌ای انجام می‌دهیم و هوش مصنوعی می‌تواند ترجمان خوبی از هر رشته‌ای باشد. هوش مصنوعی به ما تنوع می‌دهد اما ایده نمی‌دهد. یعنی یک سری داده را از هوش مصنوعی می‌گیریم و خودمان توسعه‌اش می‌دهیم. خطرناک‌ترین مرحله استفاده از هوش مصنوعی این است که فرم‌های جایگزین بر اساس قیود بسازد. پیش‌طرح‌های موقتی برای گفت‌وگوی تیمی ارائه دهد. پرمزیت‌ترین مرحله استفاده از هوش مصنوعی هم این است که می‌تواند خواص مواد را مقایسه کند، درباره ناسازگاری هشدار دهد و تجربه‌های صنعتی موجود را خلاصه‌سازی کند. کم‌کاربردترین بخش هوش مصنوعی هم طراحی، ساخت فرم‌های ثبت رفتار و دسته‌بندی بازخوردهای کیفی است.

لبوبو باعث شد سر تا پای مملکت بیانیه بدهد

سپس ضیایی‌پرور هم گفت: فرایند اسباب‌بازی از تولید تا مصرف کمی با مقوله بازی متفاوت است؛ بازی را همه سنین می‌توانند انجام دهند. ما در داخل در اسباب‌بازی سنتی هم ماندیم پس نیاز داریم مطالعه کنیم و وضعیت دنیا را ببینیم و راهکار بدهیم. وقتی یک شی‌ء هوشمند می‌شود نگرانی‌هایی هم به‌وجود می‌آید چون کودک ما در خانه است و با آن سر و کار دارد. در این میان رعایت حریم خصوصی و جمع‌آوری داده هم مهم است. وقتی یک وسیله هوشمند در اختیار کودک قرار می‌گیرد این نگرانی پیش می‌آید که نکند از حریم خصوصی و داده‌های کودک استفاده تجاری شود. موضوع چالش‌برانگیز دیگر وابستگی هوش مصنوعی به منابع و فرهنگ غربی است این داده‌ها ممکن است با فرهنگ بومی و محلی و ملی در تضاد باشد. ابزارهای تعاملی هوشمند یک نگرانی دیگر ایجاد می‌کند مبنی بر اینکه وابستگی افراطی عاطفی ایجاد کند. والدین چه کنترلی می‌توانند روی این موضوع داشته باشند. نگرانی از ایمنی جسمی، روانی و اخلاقی کودکان هم وجود دارد البته این دغدغه در همه حوزه‌ها وجود دارد. به نظرم خوب است جاهایی مثل کانون موضوعاتی را که ناگزیر از آن هستیم، مطرح می‌کند. نحوه مواجهه ما با این فناوری‌های جدید از دغدغه‌هایی است که باید درباره آنها فکر شود و سواد استفاده از اسباب‌بازی‌های هوشمند را توسعه بدهیم. در جامعه‌ای زندگی می‌کنیم که ورود یک اسباب‌بازی مثل لبوبو که اصلاً هوشمند هم نبود باعث شد سرتاپای مملکت بیانیه دهد چه رسد به روزی که اسباب‌بازی‌های هوشمند وارد خانه‌های ما شود.

لیلا بابایی دبیر این رویداد هم در پایان گفت: به هوش مصنوعی هم نگاه‌های بدبینانه هم خوش‌بینانه وجود دارد. پرسش این است که ما به‌عنوان کشوری که مصرف‌کننده فناوری بودیم آیا خبری از این‌که نگاه درستی از هوش مصنوعی شکل بگیرد وجود ندارد؟

در شوک مواجهه با هوش مصنوعی هستیم

بنابر روابط عمومی و امور بین‌الملل کانون ضیایی‌پرور هم گفت: هوش مصنوعی موضوع جدیدی در دنیاست و درباره آن در حوزه حکمرانی در همه کشورها یک سردرگمی وجود دارد. تنها مصوبه بین‌المللی توصیه‌نامه اخلاقی یونسکو است. چالش‌های زیادی در حریم خصوصی، کپی‌رایت، اخلاقی و... ایجاد کرده است. چند روز پیش دادگاهی در هند علیه گراک ابلاغیه‌ای داد یا چند دادگاه در آمریکا در زمینه کپی‌رایت هشدارهایی داده‌اند. اما در ایران دعوا بر سر این است که آیا اصلاً ستادی در این حوزه داشته باشیم یا نه، چون هنوز به مرحله تثبیت نرسیده‌ایم ولی بنیاد علمی کشور پروتکلی را طراحی کرده که یک نهاد حاکمیتی نیست. این پروتکل در دانشگاه‌ها مورد رجوع است. ما فعلاً در مرحله شوک در مواجهه با هوش مصنوعی هستیم. در حال حاضر آمریکا با توجه به اینکه نود درصد اکوسیستم هوش مصنوعی را داراست نه قانونگذاری دارد نه چیزی؛ تنها یک کنگره دارد که این موضوع را دنبال می‌کند تا تنها یک شرکت نتواند انحصار هوش مصنوعی را داشته باشد. چین هم مدل توسعه‌اش متفاوت است. او دارد برای استفاده خود این کار را می‌کند. آنها استفاده ملی از هوش مصنوعی را پیش‌بینی کرده‌اند. ما اما در ایران در مرحله بلاتکلیفی هستیم.

سپس بابایی گفت: در این حوزه‌ها من فکر می‌کنم باید شرکت‌های بخش‌های خصوصی که در حوزه صنایع فعال کار می‌کنند به عنوان نیروی محرکه هوش مصنوعی عمل کنند. امیدوارم از رهگذر این نشست‌ها بتوانیم ثمراتی داشته باشیم. امیدوارم ما از جنبه مثبت از هوش مصنوعی استفاده کنیم.

دهمین جشنواره ملی اسباب‌بازی با همراهی انجمن تولیدکنندگان اسباب‌بازی، شورای نظارت بر اسباب‌بازی، ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی، شهرداری تهران و دانشگاه سوره و با شعار «بازی، حالِ خوش زندگی» از ۱۰ دی آغاز شده و تا ۲۷ دی ۱۴۰۴ ادامه خواهد داشت.

*