معماری بی‌هویت تهدیدی برای شهرهای جنوب

خبرگزاری مهر، گروه استان‌ها: معماری شهرهای ساحلی جنوب ایران در گذشته بر پایه شناخت دقیق شرایط اقلیمی و بهره‌گیری از ظرفیت‌های طبیعی شکل گرفته بود. گذرهای باریک، شناشیل، بادگیرها، سایه‌سارها و استفاده از مصالح بومی، تنها عناصر معماری نبودند، بلکه راهکارهایی برای سازگاری با گرما و رطوبت و فراهم‌کردن شرایط مناسب زندگی محسوب می‌شدند.

این الگوی معماری که حاصل تجربه چندین نسل از ساکنان مناطق جنوبی بود، به شهرها هویتی متمایز می‌بخشید؛ اما گسترش الگوهای مشابه ساختمانی و بی‌توجهی به تفاوت‌های اقلیمی، اهمیت بازخوانی این تجربه‌ها را بیش از گذشته آشکار کرده است.

در کنار مسئله هویت معماری، رعایت ضوابط شهرسازی و نحوه تأمین منابع مالی شهرداری‌ها نیز از موضوعات تعیین‌کننده در آینده شهرهای استان بوشهر است؛ به‌گونه‌ای که توسعه کالبدی شهرها نباید به قیمت نادیده‌گرفتن مقررات، حقوق عمومی و ملاحظات زیست‌محیطی تمام شود.

لزوم توجه به ویژگی‌های بومی

رئیس دانشگاه خلیج فارس بوشهر در گفت‌وگو با خبرنگار مهر با اشاره به ظرفیت تاریخی ایران در زمینه معماری و شهرسازی اظهار کرد: تنوع فرهنگی، قومی، زبانی و اقلیمی کشور در طول سده‌ها مجموعه‌ای ارزشمند از عقلانیت و دانش بومی ایجاد کرده که یکی از برجسته‌ترین جلوه‌های آن در معماری سنتی نمایان است.

احمد شیرزادی افزود: در مناطق کویری مانند یزد، معماری سنتی توانسته است با راهکارهای هوشمندانه دمای فضاهای داخلی را به میزان ۱۰ تا ۱۵ درجه نسبت به محیط پیرامون کاهش دهد و در سواحل خلیج فارس نیز استفاده از سنگ‌های متخلخل مرجانی، کوچه‌های باریک، بادگیرها و شناشیل، امکان سازگاری خانه‌ها و محله‌ها با شرایط اقلیمی را فراهم می‌کرد.

در جریان نوسازی‌های شتاب‌زده، به سمت یکسان‌سازی معماری و الگوبرداری‌های غیرمتناسب حرکت کردیم و در بسیاری موارد، ویژگی‌های بومی و تفاوت‌های اقلیمی مناطق مختلف نادیده گرفته شدرئیس دانشگاه خلیج فارس با بیان اینکه این شیوه‌ها حاصل قرن‌ها تجربه و شناخت محیط طبیعی است، تصریح کرد: در جریان نوسازی‌های شتاب‌زده، به سمت یکسان‌سازی معماری و الگوبرداری‌های غیرمتناسب حرکت کردیم و در بسیاری موارد، ویژگی‌های بومی و تفاوت‌های اقلیمی مناطق مختلف نادیده گرفته شد.

شیرزادی با تأکید بر اینکه پیامد این روند فراتر از تغییر ظاهر شهرها است، خاطرنشان کرد: از دست رفتن هویت بصری و یکنواختی کالبدی شهرها مستقیماً بر حس تعلق مکانی و ریشه‌داری انسان تأثیر می‌گذارد؛ چراکه روح و خاطرات انسان با نشانه‌های بومی و ویژگی‌های زادگاهش پیوند خورده است.

وی ادامه داد: شهری که هویت متمایز خود را حفظ کند، به شهروندان شناسنامه فرهنگی می‌بخشد و زمینه ارتباط عمیق‌تر آنان با محل زندگی را فراهم می‌کند، اما با محو این اصالت‌ها، بحران هویت در نسل جوان تشدید می‌شود و احساس تعلق به زادگاه کاهش می‌یابد.

معماری بی‌هویت تهدیدی برای شهرهای جنوب؛ هشدار درباره فراموشی اقلیم

معماری بومی؛ پیوند هویت شهری با مصرف انرژی و سلامت

رئیس دانشگاه خلیج فارس بوشهر با اشاره به ابعاد زیست‌محیطی و سلامت معماری سنتی گفت: اهمیت بازگشت به عقلانیت معماری بومی تنها به حفظ هویت فرهنگی محدود نمی‌شود، بلکه این تجربه‌ها در مواجهه با بحران انرژی و ارتقای سلامت جسمی و روانی نیز راهگشا هستند.

شیرزادی افزود: هرچه محیط زندگی انسان با طبیعت و شرایط اقلیمی هماهنگ‌تر باشد، زمینه سلامت جسم و روان نیز بیشتر فراهم می‌شود. محبوس‌ماندن دائمی در فضاهای کاملاً ایزوله و استفاده مستمر از سرمایش مصنوعی، ارتباط انسان با طبیعت را کاهش می‌دهد و می‌تواند به فرسایش تدریجی نظام جسمی و روانی منجر شود.

وی بازخوانی معماری بومی و ترکیب آن با دانش مهندسی امروز را مسئولیتی مشترک میان دانشگاه‌ها و مدیریت شهری دانست و تأکید کرد: باید از تجربه‌های ارزشمند گذشته برای ساخت شهرهایی اصیل، پایدار و زیست‌پذیر استفاده کنیم.

معماری بی‌هویت تهدیدی برای شهرهای جنوب؛ هشدار درباره فراموشی اقلیم

ضرورت حفظ هویت معماری

در کنار ضرورت حفظ هویت معماری و توجه به شرایط اقلیمی، رعایت قوانین و ضوابط شهرسازی نیز از الزامات توسعه شهرهای استان بوشهر است؛ موضوعی که ارسلان زارع استاندار بوشهر بر آن تأکید دارد.

استاندار بوشهر در گفتگو با خبرنگار مهر با اشاره به اهمیت تصمیمات مدیریت شهری در آینده شهرها اظهار کرد: شهرسازی تنها به توسعه کالبدی و احداث زیرساخت‌ها محدود نمی‌شود، بلکه با کیفیت زندگی، عدالت اجتماعی، حقوق شهروندان و آینده نسل‌های بعد ارتباط عمیقی دارد.

زارع با تأکید بر اینکه رعایت ضوابط شهرسازی یک الزام قانونی و مدیریتی است، افزود: شهرداران مسئولیت مستقیم در اجرای اصول شهرسازی، صیانت از طرح‌های مصوب، جلوگیری از ساخت‌وسازهای غیرمجاز و حفاظت از حقوق عمومی دارند و انتظار می‌رود این مسئولیت با جدیت و پایبندی کامل به قانون دنبال شود.

استاندار بوشهر با اشاره به ضرورت اصلاح منابع درآمدی شهرداری‌ها تصریح کرد: تأمین درآمدهای شهری باید در چارچوب قانون و با نگاه به پایداری منابع انجام شود و اداره شهرها نباید به قیمت نادیده‌گرفتن ضوابط شهرسازی و تضییع حقوق شهروندان تمام شود.

زارع خاطرنشان کرد: شهرداری‌ها باید با متنوع‌سازی منابع درآمدی و تقویت درآمدهای پایدار، وابستگی خود به درآمدهای حاصل از تخلفات ساختمانی را کاهش دهند.

وی توسعه متوازن و عادلانه شهرهای استان را نیز ضروری دانست و گفت: توجه به مناطق کم‌برخوردار، توزیع عادلانه خدمات، حفاظت از سواحل و منابع طبیعی و رعایت ملاحظات اقلیمی و زیست‌محیطی باید در برنامه‌ریزی شهری مورد توجه جدی قرار گیرد.

استاندار بوشهر با اشاره به اهمیت استفاده از ظرفیت‌های تخصصی در مدیریت شهری افزود: تقویت تعامل شهرداری‌ها با سازمان نظام مهندسی ساختمان، بهره‌گیری از توان مهندسان، نظارت مؤثر بر ساخت‌وسازها و رعایت مقررات ملی ساختمان، در ارتقای کیفیت، ایمنی و انضباط شهری نقش تعیین‌کننده‌ای دارد.

زارع تأکید کرد: تصمیمات امروز مدیران شهری، چهره شهرها و کیفیت زندگی شهروندان را در سال‌های آینده رقم می‌زند؛ بنابراین مدیریت شهری باید بر مطالعات کارشناسی، مسئولیت‌پذیری و نگاه بلندمدت استوار باشد و قانون‌مداری و صیانت از حقوق عمومی همواره در اولویت قرار گیرد.

معماری بی‌هویت تهدیدی برای شهرهای جنوب؛ هشدار درباره فراموشی اقلیم

توسعه شهری بدون هویت و قانون‌مداری پایدار نیست

دیدگاه‌های مطرح‌شده از سوی رئیس دانشگاه خلیج فارس و استاندار بوشهر، دو ضرورت مکمل را در مسیر توسعه شهرهای استان برجسته می‌کند؛ نخست بازگشت به ظرفیت‌های معماری بومی و بهره‌گیری از دانش اقلیمی برای ارتقای کیفیت زندگی و کاهش مصرف انرژی و دیگری پایبندی مدیریت شهری به ضوابط قانونی، حفاظت از حقوق عمومی و حرکت به سمت درآمدهای پایدار.

توسعه شهرهای بوشهر زمانی می‌تواند با نیازهای امروز و آینده شهروندان هماهنگ باشد که در کنار گسترش زیرساخت‌ها و ساخت‌وسازهای جدید، هویت تاریخی و ویژگی‌های اقلیمی مناطق نیز حفظ شود و اجرای قوانین شهرسازی تحت تأثیر ملاحظات درآمدی قرار نگیرد.

*