زیرساخت‌های هوش مصنوعی در سایه جنگ

به گزارش خبرنگار مهر؛ جنگ ایران و نیروهای متجاوز آمریکا و پیامدهای منطقه‌ای آن در سال ۲۰۲۶، یکی از بنیادی‌ترین مفروضات توسعه اقتصاد دیجیتال در غرب آسیا را با چالش مواجه کرده است. مراکز داده و زیرساخت‌های پردازش هوش مصنوعی که تا پیش از این عمدتاً دارایی‌هایی اقتصادی و فناورانه محسوب می‌شدند، اکنون در معرض تهدیدات مستقیم نظامی قرار گرفته‌اند. این تحول برای کشورهای حاشیه خلیج فارس اهمیت ویژه‌ای دارد. کشورهایی که با اتکا به منابع انرژی، سرمایه صندوق‌های ثروت ملی و مشارکت شرکت‌های بزرگ آمریکایی در تلاش هستند جایگاهی محوری در زنجیره جهانی پردازش داده و هوش مصنوعی به دست آورند.

حملات گزارش شده به تأسیسات خدمات ابری آمازون در امارات متحده عربی و بحرین نشان داده است که امنیت سایبری و پایداری تأمین برق به‌تنهایی برای تضمین استمرار فعالیت مراکز داده کفایت نمی‌کند. هم‌زمان تهدیدهای جدید علیه زیرساخت‌های فناورانه وابسته به آمریکا، مسئله امنیت فیزیکی این تأسیسات را به یکی از متغیرهای تعیین‌کننده سرمایه‌گذاری‌های آینده تبدیل کرده است.

اهمیت راهبردی این تحولات در آن است که جنگ صرفاً هزینه ساخت و بهره‌برداری از مراکز داده را افزایش نمی‌دهد. استمرار عدم اطمینان امنیتی می‌تواند جغرافیای سرمایه‌گذاری در هوش مصنوعی، الگوی استقرار ظرفیت پردازشی و حتی ماهیت مشارکت فناورانه آمریکا با کشورهای منطقه را تغییر دهد.

رویای تبدیل خلیج فارس به قطب زیرساخت‌های پردازشی جهان

کشورهای خلیج فارس طی سال‌های اخیر با هدف کاهش وابستگی اقتصادی به نفت، سرمایه‌گذاری در زیرساخت‌های دیجیتال را به یکی از محورهای اصلی راهبردهای توسعه خود تبدیل کرده‌اند. دسترسی به انرژی، زمین مناسب برای ساخت تأسیسات بزرگ، حمایت دولت‌ها و منابع مالی صندوق‌های سرمایه‌گذاری ملی موجب شده است این منطقه برای شرکت‌هایی مانند آمازون، مایکروسافت، گوگل، اوراکل و اوپن‌ای‌آی جذابیت فزاینده‌ای پیدا کند.

بر اساس داده‌های مؤسسه «Knight Frank» که در گزارش ۲۶ سپتامبر ۲۰۲۶ وبگاه خبری یاهو فایننس منعکس شده، غرب آسیا با وجود برخورداری از حدود ۳ درصد ظرفیت عملیاتی مراکز داده جهان، یکی از بازارهای در حال توسعه سریع این صنعت محسوب می‌شود. ظرفیت عملیاتی منطقه در اوت ۲۰۲۶ حدود ۱٫۶ گیگاوات برآورد شده و ۲٫۶ گیگاوات دیگر در مرحله توسعه فعال و ۱۳٫۸ گیگاوات در فرایند برنامه‌ریزی قرار داشته است. این ارقام نبیانگر فاصله قابل توجه میان ظرفیت موجود و بلندپروازی‌های سرمایه‌گذاری منطقه است.

مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا (CSIS) نیز در گزارش ۱۵ ژوئیه ۲۰۲۶ اعلام کرد که عربستان سعودی، امارات و قطر مجموعاً حدود ۲٫۵ تریلیون دلار تعهد سرمایه‌گذاری مرتبط با فناوری و اقتصاد آمریکا داشته‌اند. در میان پروژه‌های شاخص می‌توان به تعهد ۵٫۳ میلیارد دلاری آمازون برای ایجاد قطب هوش مصنوعی در ریاض، همکاری انویدیا با شرکت سعودی «Humain» برای تأمین حداکثر ۶۰۰ هزار پردازنده گرافیکی و مشارکت صندوق اماراتی «MGX» در پروژه استارگیت اشاره کرد.

تبدیل مراکز داده به اهداف نظامی و آسیب‌پذیری یک صنعت راهبردی

حملات سال ۲۰۲۶ ایران به مراکز داده منطقه در واکنش به تجاوز آمریکا، نشان داد که مراکز داده برخلاف تصور متعارف، تأسیساتی مصون از پیامدهای مستقیم جنگ نیستند. گزارش یاهو فایننس تأیید می‌کند که مجموعه‌هایی از زیرساخت‌های شرکت خدمات وب آمازون در بحرین و امارات بر اثر حملات پهپادی یا انفجارهای مجاور آسیب دیده‌اند.

بر اساس گزارش یاهو فایننس، پیامد این حملات به خسارات ساختمانی محدود نمانده است و آسیب سازه‌ای، اختلال برق و نفوذ آب ناشی از فعالیت سامانه‌های اطفای حریق موجب اختلال در خدمات ابری آمازون شد. مهم‌تر آن که طبق وضعیت اعلام‌شده از سوی آمازون در زمان انتشار گزارش، دسترسی به بخشی از منابع و داده‌های مستقر در یکی از سه ناحیه دسترس‌پذیری آسیب‌دیده امارات همچنان بازیابی نشده بود. این وضعیت نشان می‌دهد تخریب فیزیکی می‌تواند به اختلال طولانی‌مدت در خدماتی منجر شود که بانک‌ها، مراکز درمانی، شرکت‌ها و نهادهای دولتی به استمرار آن‌ها وابسته هستند.

از سوی دیگر، تجربه جنگ روسیه و اوکراین نیز مؤید گسترش این الگو است. برادی آفریک، کارشناس حوزه اوسینت تصاویر ماهواره‌ای، در گزارش ۲۳ اکتبر ۲۰۲۶ خود با استفاده از تصاویر ماهواره‌ای «Vantor»، خسارات مراکز داده مرتبط با یاندکس در روسیه را بررسی کرده است. تصاویر ارائه‌شده از مراکز داده ولادیمیر و کالوگا، آسیب سقف ساختمان‌ها و آثار تعمیرات پس از حمله را نشان می‌دهند.

زیرساخت‌های هوش مصنوعی در سایه جنگ؛ چالش تازه کشورهای حاشیه خلیج فارس

زیرساخت‌های هوش مصنوعی در سایه جنگ؛ چالش تازه کشورهای حاشیه خلیج فارس

شکاف امنیتی مراکز داده از حفاظت سایبری تا تاب‌آوری در برابر حملات نظامی

یکی از مهم‌ترین یافته‌های جنگ اخیر، آشکار شدن فاصله میان استانداردهای متعارف امنیت مراکز داده و تهدیدات نظامی جدید است. بر همین اساس، نشریه «Scientific American» در گزارش ۲۲ اکتبر ۲۰۲۶ توضیح می‌دهد که طراحی امنیتی این تأسیسات عمدتاً بر کنترل دسترسی فیزیکی، حفاظت در برابر نفوذ غیرمجاز، تأمین برق اضطراری و مهار آتش‌سوزی متمرکز بوده است. این تدابیر برای مقابله با خرابی تجهیزات یا حملات سایبری طراحی شده‌اند و لزوماً توانایی مقابله با اصابت پهپاد و موشک را ندارند.

این مسئله نوعی عدم تقارن اقتصادی در صنعت مراکز داده ایجاد می‌کند. پهپادی با هزینه چند هزار دلار می‌تواند زیرساختی چندمیلیون‌دلاری را مختل کند و خسارات غیرمستقیم بسیار بیشتری به کسب‌وکارهای وابسته وارد سازد. در چنین شرایطی، ارزش اقتصادی یک مرکز داده الزاماً با سطح حفاظت فیزیکی آن تناسب ندارد.

تهدید زیرساخت‌های آمریکایی و تشدید ریسک ژئوپلیتیک سرمایه‌گذاری

ابعاد راهبردی این مسئله با اظهارات سردار محسن رضایی، دبیر شورای عالی امنیت ملی، در گفت‌وگو با رسانه «دراپ‌سایت» برجسته‌تر شد. همچنین به گزارش العربیه، وی در این مصاحبه هشدار داده که در صورت آغاز مجدد حملات آمریکا علیه ایران، مراکز داده، تأسیسات هوش مصنوعی، کابل‌های ارتباطی و سایر زیرساخت‌های فناورانه مرتبط با آمریکا در منطقه می‌توانند در معرض حمله قرار گیرند.

از منظر اقتصاد سیاسی فناوری، این وضعیت تناقضی را پیش روی کشورهای خلیج فارس قرار می‌دهد. همکاری با شرکت‌های آمریکایی دسترسی به پردازنده‌های پیشرفته، مدل‌های هوش مصنوعی و خدمات ابری را تسهیل می‌کند، اما وابستگی زیرساختی به بازیگرانی که در منازعات منطقه‌ای نقش دارند ممکن است هزینه‌های امنیتی جدیدی ایجاد کند.

جوزف فرسخ، پژوهشگر مرکز مطالعات راهبردی و بین‌المللی آمریکا، در تحلیل ژوئیه ۲۰۲۶ خود این مسئله را در چارچوب بازنگری کشورهای خلیج فارس نسبت به هزینه‌های همسویی راهبردی با واشنگتن بررسی کرده است. در این تحلیل، وابستگی متقابل زیرساخت‌های غیرنظامی و کارکردهای نظامی آمریکا به‌عنوان یکی از عوامل افزایش حساسیت امنیتی مراکز داده مطرح می‌شود.

بازطراحی سازوکار آینده همکاری آمریکا و خلیج فارس

با وجود افزایش مخاطرات، شواهد موجود از فروپاشی مشارکت فناورانه آمریکا و کشورهای خلیج فارس حکایت نمی‌کند. در گزارش یاهو فایننس، شرکت «Jones Lang LaSalle» وضعیت سرمایه‌گذاری‌های منطقه را بیشتر نوعی وقفه و بازنگری توصیف کرده است تا لغو گسترده پروژه‌ها.

مایکروسافت نیز برنامه سرمایه‌گذاری بیش از ۱۵ میلیارد دلار در توسعه هوش مصنوعی امارات تا پایان سال ۲۰۲۹ را مجدداً مورد تأکید قرار داده که بیش از ۵٫۵ میلیارد دلار آن به توسعه زیرساخت‌های ابری و هوش مصنوعی اختصاص دارد. با این حال، صحت ادعاهای مطرح شده درباره تداوم روند سرمایه‌گذاری موضوعی است که باید با گذشت زمان مورد ارزیابی قرار گیرد.

نمونه مهم‌تر، تغییر احتمالی معماری پروژه استارگیت امارات است. این طرح ابتدا به‌صورت یک مجموعه متمرکز پنج‌گیگاواتی در ابوظبی برنامه‌ریزی شده بود، اما مطابق گزارش رویترز، اکنون توزیع تأسیسات در چند موقعیت جغرافیایی و استفاده احتمالی از سازه‌های مقاوم‌تر و زیرزمینی بررسی می‌شود. به باور کارشناسان، این تغییر مبین ورود ملاحظات امنیت نظامی به مرحله طراحی اولیه زیرساخت‌های هوش مصنوعی است.

بر اساس برخی برآوردهای صورت گرفته، این روند می‌تواند ساختار همکاری‌های فناورانه را نیز دگرگون کند. کشورهای میزبان احتمالاً خواستار سهم بیشتری در مدیریت امنیت زیرساخت‌ها، تعیین محل ذخیره‌سازی داده‌های حساس و تضمین استمرار خدمات خواهند شد. شرکت‌های آمریکایی نیز ناچار خواهند بود ریسک جنگ، تعهدات قراردادی مربوط به دسترس‌پذیری خدمات و هزینه‌های حفاظت فیزیکی را با دقت بیشتری در مدل‌های مالی خود لحاظ کنند.

بازتعریف جغرافیای قدرت پردازشی

واکنش مقتدرانه ایران در برابر نیروهای متجاوز آمریکا و رژیم صهیونیستی در جریان جنگ اخیر، نشان داد که آینده صنعت مراکز داده صرفاً تابع دسترسی به انرژی، سرمایه و تراشه‌های پیشرفته نیست. امنیت فیزیکی، قابلیت بازیابی خدمات و میزان وابستگی زیرساخت‌های فناورانه به منازعات ژئوپلیتیکی نیز به متغیرهای تعیین‌کننده تبدیل شده‌اند.

برآیند گزارش‌های مورد بررسی در این نوشتار کوتاه نشان می‌دهد که سه تحول در آینده غرب آسیا اهمیت بیشتری خواهد یافت:

نخست، گذار تدریجی از مراکز داده عظیم و متمرکز به شبکه‌های پردازشی توزیع‌شده و تاب‌آور
دوم، افزایش سهم هزینه‌های امنیتی در اقتصاد پروژه‌های هوش مصنوعی
سوم، بازنگری در تقسیم مسئولیت میان دولت‌های میزبان و شرکت‌های فناوری آمریکایی
در نهایت، مسئله اصلی برای کشورهای خلیج فارس دیگر صرفاً تبدیل شدن به قطب جهانی هوش مصنوعی نیست. چالش راهبردی جدید آن است که چگونه می‌توانند ضمن حفظ دسترسی به فناوری و سرمایه آمریکایی، زیرساخت‌های پردازشی خود را در برابر پیامدهای منازعات منطقه‌ای مقاوم سازند و آینده همکاری فناورانه آمریکا و خلیج فارس بیش از گذشته به توانایی طرفین در تبدیل امنیت زیرساخت‌های دیجیتال به یکی از ارکان اصلی مشارکت اقتصادی وابسته خواهد بود.

*