آرزوی مجیدزاده به سرانجام نرسید!

به گزارش ایسنا، در آیین یادبود یوسف مجیدزاده که عصر یکشنبه سوم آبان‌ماه ۱۴۰۵ برگزار شده، جبرئیل نوکنده، رییس موزه ملی ایران در سخنانی با اشاره به بیش از ۶ دهه فعالیت علمی این باستان‌شناس گفت: مجیدزاده عمر خود را وقف میراث فرهنگی ایران کرد و در عرصه‌های آموزش، پژوهش، کاوش‌های باستان‌شناسی و دفاع از حقوق میراث فرهنگی ایران در مجامع بین‌المللی، چهره‌ای برجسته و اثرگذار بود.

نوکنده با اشاره به این‌که در این آیین، جمعی از مقامات، همکاران، دوستان و شاگردان استاد، به‌صورت حضوری و از طریق ارتباط تصویری، از زوایای مختلف به خدمات علمی و ابعاد شخصیتی او می‌پردازند، افزود: فرصت شاگردی مستقیم مجیدزاده را در دانشگاه یا میدان کاوش نداشته‌ام، با این حال، از نوشته‌های او بسیار آموختم و از زنده‌یاد دکتر صادق ملک‌شهمیرزادی، دوست دیرین مجیدزاده نیز درباره او بسیار شنیدم. ملک‌شهمیرزادی همواره با احترام ویژه‌ای از مجیدزاده یاد می‌کرد.

رییس موزه ملی ایران در ادامه، خاطره‌ای از دوران فعالیت خود در طرح بازنگری سیلک به سرپرستی دکتر صادق ملک‌شهرزادی روایت کرد و گفت: ۲۸ دی‌ماه ۱۳۸۰، دکتر یوسف مجیدزاده به همراه استاد ربیع‌فر و استاد میری از کاوش‌های سیلک بازدید کردند. در آن زمان، از استاد مجیدزاده خواستم در بخش سفال حضور یابد و درباره پرسش‌های مربوط به سفال آلویی و ارتباط آن با تپه قبرستان راهنمایی‌ام کند. پس از بررسی دقیق یافته‌ها و ارائه رهنمودهای علمی، مجیدزاده با نگاهی موشکافانه گفت که در میان سفال‌ها حتی یک قطعه سفال آلویی ندیده است. این موضوع، پرسش مهمی را در طرح بازنگری مطرح کرد؛ اینکه چرا یافته‌های ما با توصیف ارائه‌شده از سفال آلویی در رساله دکتری او تفاوت داشت؟

نوکنده این خاطره را نشانه‌ای از صداقت و امانت‌داری مجیدزاده در کار علمی دانست و یادآور شد: شرح این خاطره در صفحه ۱۴ کتاب «زیگورات سی» اثر زنده‌یاد دکتر ملک‌شهمیرزادی آمده است.

او با اشاره به پیشینه پژوهش‌های مجیدزاده اظهار کرد: رساله دکتری او در دانشگاه شیکاگو در سال ۱۹۷۶ درباره فرهنگ‌های پیش از تاریخ فلات مرکزی ایران و بر پایه کاوش‌های تپه قبرستان نوشته شد. پژوهش رساله دکتری من نیز بر مبنای نتایج طرح بازنگری شکل گرفت، از این رو، به‌واسطه این قرابت علمی و مطالعه آثار و کتاب‌های استاد، با اندیشه‌های او آشنایی دارم. آنچه درباره مجیدزاده می‌گویم، برخاسته از آشنایی با آثار و پژوهش‌های اوست.

رییس موزه ملی ایران با تأکید بر جایگاه علمی این باستان‌شناس ادامه داد: بی‌تردید، یوسف مجیدزاده یکی از ستون‌های استوار باستان‌شناسی ایران بود و در کارنامه علمی او دستاوردهای شاخصی به چشم می‌خورد.

نوکنده یکی از مهم‌ترین دستاوردهای مجیدزاده را شناسایی زنجیره تولید فلزکاری کهن در تپه قبرستان دانست و گفت: او در این محوطه توانست شواهد مربوط به مراحل مختلف تولید فلز، از کوره و قالب تا اشیای ساخته‌شده را شناسایی کند و با انتشار مقالات علمی معتبر، جایگاه ایران را در تاریخ فلزکاری کهن جهان نشان دهد.
او با اشاره به تداوم فعالیت‌های پژوهشی مجیدزاده در دوره‌هایی که امکان کاوش برای او فراهم نبود، افزود: استاد در چنین شرایطی نیز دست از پژوهش نکشید و با انتشار آثاری همچون «ایران در آغاز شهرنشینی» و انجام پژوهش‌های بنیادی درباره تاریخ و تمدن ایران، به گسترش دانش باستان‌شناسی کمک کرد. مجموعه‌های چندجلدی او درباره باستان‌شناسی بین‌النهرین نیز توانمندی پژوهشگران ایرانی را در شناخت هنر و فرهنگ ایران و میان‌رودان نشان می‌دهد.

نوکنده با اشاره به حضور مجیدزاده در مجامع علمی بین‌المللی اظهار کرد: در چهارمین کنگره بین‌المللی باستان‌شناسی خاور نزدیک در برلین، در سال ۲۰۰۴، متخصصان بسیاری در انتظار سخنرانی او بودند. مجیدزاده با استدلال‌های دقیق، توجه جامعه علمی را به جنوب شرق ایران و منطقه کرمان جلب کرد و دیدگاه‌های رایج درباره فرهنگ‌های باستانی ایران را به چالش کشید.

او در ادامه، پروژه باستان‌شناسی تپه ازبکی (استان البرز) را از دیگر فعالیت‌های مهم مجیدزاده برشمرد و افزود: او در این محوطه توانست توالی فرهنگ‌های فلات مرکزی ایران را از دوره‌های پیش از تاریخ تا دوره‌های متأخر شناسایی کند. کشف قلعه مادی و لایه‌های مرتبط با این دوره نیز درک ما را از دوره مادها در فلات مرکزی دگرگون ساخت.

رییس موزه ملی ایران با اشاره به آرزوی مجیدزاده برای تبدیل تپه ازبکی به یک مجموعه بزرگ موزه‌ای گفت: این طرح به‌دلیل تغییرات مدیریتی به سرانجام نرسید، اما امیدواریم روزی این آرمان ارزشمند محقق شود.

نوکنده در پایان سخنانش گفت: نام و یاد یوسف مجیدزاده در تاریخ باستان‌شناسی ایران و غرب آسیا جاودانه خواهد ماند.

انتقاد از کنار گذاشتن مجیدزاده از دانشگاه/ او را به‌دلیل صراحت و دانشش از دانشگاه کنار گذاشتند

محمدابراهیم زارعی، رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، در آیین یادبود «باستان‌شناس تمدن‌های خاموش» با اشاره به خاطرات دوران تحصیل خود با این باستان‌شناس گفت: مجیدزاده از استادانی بود که با سخاوت علمی، دانش و تجربه، خود را در اختیار دانشجویان قرار می‌داد و تمام تلاشش این بود که آموخته‌هایش را به دیگران منتقل کند.

زارعی در ابتدای سخنانش از برگزارکنندگان این آیین و حاضران، از جمله استادان و پیشکسوتان باستان‌شناسی، قدردانی کرد و با ابراز خرسندی از اینکه فرصت شاگردی مجیدزاده را داشته است، به بیان خاطراتی از دوران تحصیل خود در دانشگاه تهران پرداخت.

او گفت: من افتخار شاگردی دکتر مجیدزاده در دانشگاه تهران را داشتم. در آن دوران، پیش از آنکه فرصت آشنایی با دانش و توانایی‌های علمی او را پیدا کنیم، مطالبی درباره ایشان می‌شنیدیم که با واقعیت تفاوت داشت مبنی بر اینکه ایشان سواد کافی و صلاحیت ندارند. اما وقتی درس «بین‌النهرین در دوران تاریخی» را با او گذراندیم، تازه متوجه شدیم با چه دانشمندی روبه‌رو هستیم.

رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی ادامه داد: چهار ساعت کلاس با مجیدزاده داشتیم و در تمام این مدت، مطالب ارزشمند و اسلایدهای علمی ارائه می‌کرد. کلاس‌های او بسیار جذاب بود و در کنار درس بین‌النهرین، درس «آغاز شهرنشینی در ایران» را نیز با ایشان گذراندیم؛ کلاسی که به‌دلیل نگاه عمیق علمی و شیوه سخاوتمندانه تدریس او، تجربه‌ای ارزشمند برای ما بود.

زارعی با تأکید بر اینکه مجیدزاده در آموزش دانشجویان از هیچ تلاشی دریغ نمی‌کرد، افزود: یکی از ویژگی‌های برجسته او این بود که برای نمایش فضل و دانش خود تدریس نمی‌کرد، بلکه می‌خواست آموخته‌هایش را به دیگران منتقل کند. با حوصله به پرسش‌های دانشجویان پاسخ می‌داد و در آموزش، بسیار سخاوتمند بود.

او با اشاره به تجربه دیگری از دوران تحصیل خود گفت: درس تاریخ و باستان‌شناسی عیلام را نیز به او سپردند. به یاد دارم که مجیدزاده گفته بود تخصص اصلی‌اش در آن حوزه نیست، اما تلاش می‌کند این درس را به بهترین شکل ارائه دهد. حاصل کار او چنان ارزشمند بود که جزوه آن درس می‌توانست به کتابی تبدیل شود؛ موضوعی که اهمیت دانش و توان علمی او را نشان می‌داد.

رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی با انتقاد از کنار گذاشته شدن مجیدزاده از محیط دانشگاهی اظهار کرد: او به دلایلی نابخردانه از دانشگاه کنار گذاشته شد. به اعتقاد من، یکی از دلایل این اتفاق آن بود که مجیدزاده دانشمند بود و در بیان دیدگاه‌هایش صراحت داشت و با کسی تعارف نمی‌کرد. همین ویژگی باعث شد عده‌ای نخواهند او در دانشگاه حضور داشته باشد و تلاش کردند زمینه دور ماندنش از دانشگاه را فراهم کنند.

زارعی با اشاره به محروم شدن نسل‌های بعدی دانشجویان از حضور این استاد برجسته گفت: متأسفانه نسل‌های بعد از ما از فرصت بهره‌مندی از دانش و تجربه او در دانشگاه محروم شدند و مجیدزاده مدت‌ها از فضای دانشگاهی دور ماند.

او با یادآوری گفت‌وگویی با این باستان‌شناس اظهار کرد: زمانی در دانشگاه تهران نشسته بودیم و صحبت می‌کردیم. مجیدزاده به جایگاه علمی دانشکده‌ای که در آن تحصیل کرده بود اشاره کرد و گفت که این دانشگاه جزو دانشگاه‌های معتبر جهان است و حتی معرفی و تأیید علمی استادان این دانشگاه می‌تواند زمینه‌ساز پذیرش دانشجویان آن در مراکز دانشگاهی برجسته شود، اما خودش در ایران روزگار دشواری را می‌گذراند.

زارعی با اشاره به شرایط دشوار زندگی این باستان‌شناس افزود: به یاد دارم روزی به من گفت که مجموعه کتاب‌های دهخدا را فروخته است تا بتواند سهم خود را برای آسفالت بام آپارتمان تأمین کند. شنیدن چنین خاطره‌ای درباره استادی با آن جایگاه علمی، مایه شرمساری است و باید از کسانی پرسید که شرایط را برای او چنین دشوار کردند.

او با بیان اینکه قصد دارد درباره دشواری‌های زندگی مجیدزاده صریح سخن بگوید، تأکید کرد که جامعه علمی ایران نباید از رنج‌هایی که این استاد برجسته در دوران حیات خود متحمل شد، غافل بماند.

رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی در ادامه با اشاره به بازگشت مجیدزاده به عرصه فعالیت‌های باستان‌شناسی گفت: در دوره‌ای دیگر، با تلاش‌های مهندس بهشتی و آقای گلشن و همراهی دیگر علاقه‌مندان، زمینه حضور دوباره او در عرصه میراث فرهنگی فراهم شد. مجیدزاده در این دوره، با فعالیت‌های ماندگار خود در جیرفت، این محوطه باستانی را به جهان معرفی کرد؛ کاری بزرگ که به یکی از مایه‌های افتخار ایرانیان تبدیل شد.

زارعی با اشاره به نقش آموزشی مجیدزاده در جریان کاوش‌ها افزود: او در کنار فعالیت‌های پژوهشی، به آموزش نیز توجه داشت و با فروتنی در نشست‌ها و برنامه‌های علمی شرکت می‌کرد و دانش و تجربه خود را در اختیار دیگران می‌گذاشت.

او همچنین خاطره‌ای از حضور مجیدزاده در همایشی در دانشگاه همدان در سال ۱۳۸۸ بیان کرد و گفت: در آن سال، همایشی درباره امکانات و توانمندی‌های باستان‌شناسی ایران برگزار کردیم. مجیدزاده به همراه دکتر میری در این برنامه حضور یافت و یک روز کامل در نشست‌ها شرکت کرد. راهنمایی‌های او، به‌ویژه درباره واحدهای درسی و آموزش باستان‌شناسی، بسیار ارزشمند بود.

زارعی با اشاره به انتشار کتاب سه‌جلدی مجیدزاده درباره جیرفت، اظهار کرد: بسیار خرسندم که کتاب جیرفت او را در سه جلد منتشر کردیم. این اثر با تلاش‌های آقای میری آماده شده است و امیدواریم در مراسم چهلم زنده‌یاد دکتر مجیدزاده از آن رونمایی کنیم.

او با تأکید بر ماندگاری نام و یاد این باستان‌شناس در تاریخ ایران گفت: مجیدزاده، با وجود دشواری‌هایی که در خارج از فضای دانشگاهی و در زندگی شخصی خود تجربه کرد، در تاریخ ایران ماندگار خواهد بود.

رییس پژوهشگاه میراث فرهنگی در پایان سخنانش، ایران‌دوستی مجیدزاده را از مهم‌ترین ویژگی‌های شخصیتی او دانست و افزود: او به ما عشق به ایران و حس وطن‌دوستی آموخت. در دوران دانشجویی، کمتر کسی را دیده‌ام که به اندازه دکتر مجیدزاده برای تقویت عشق ما به ایران تلاش کرده باشد و من خود را از این بابت مدیون این مرد بزرگ می‌دانم.

*