آیا آمریکا بار دیگر داعش را در عراق فعال می‌کند؟

به گزارش خبرگزاری مهر، مرکز مطالعاتی حمورابی در مقاله ای با اشاره به خروج نیروهای آمریکایی از عراق و تلاش آنها برای احیای مجدد حضور نظامی خود در منطقه با اهرم فعال‌سازی مجدد گروه تروریستی داعش نوشت که شکست نظامی داعش در ۹ دسامبر ۲۰۱۷ با سقوط آخرین مناطق تحت تسلط آن در خاک عراق رقم خورد و ساختار «دولت» آن عملاً فروپاشید. با این حال، سقوط سرزمینی لزوما به معنای انحلال ایدئولوژیک و شبکه‌ای این گروه نیست.

این گزارش با اشاره به اینکه در بازه زمانی بین ۲۶ سپتامبر تا ۱۴ اکتبر ۲۰۲۶، ۶ عملیات تروریستی توسط داعش در عراق ثبت شده است، نوشت که ۵ عملیات از ۶ عملیات مذکور در کرکوک و حومه آن رخ داده و الحویجه با سه حمله بیشترین سهم را دارد؛ الگویی که نشان می‌دهد داعش «نقش اول» را برای اثبات قابلیت‌های عملیاتی فرماندهی کرکوک و الحویجه به نمایش می‌گذارد.

چهار سناریوی پیش‌روی داعش

این مقاله ۴ سناریو برای آینده داعش ترسیم می‌کند:

نخست، توقف کامل عملیات که به دلیل فقدان ظرفیت سازمانی داعش بعید نیست، اما بر اساس شواهد میدانی احتمال کمی دارد.

دوم، گسترش تدریجی داعش به سمت الگوی «ایجاد نقطه نفوذ» که به معنی نفوذ تدریجی در مناطق امنیتی خاکستری شامل الحویجه، بخشی از کرکوک، وادی الشای، وادی زغیتون و غرب الانبار است. این سناریو به‌ویژه در صورت ناتوانی دولت در کنترل این مناطق قابلیت تحقق دارد.

سوم، سناریوی « بازی شطرنج‌» و پراکنده‌سازی عملیات در مناطق مختلف با هدف رسانه‌ای و ایجاد آشوب است که محتمل‌ترین گزینه ارزیابی می‌شود، زیرا داعش می‌تواند از نیروهای پنهان خود در بغداد و استان‌های مرکزی و جنوبی برای این کار بهره گیرد.

سناریوی چهارم، ظاهرشدن سازمانی جایگزین یا صورت تغییر یافته داعش است که دورترین و کم‌احتمال‌ترین گزینه است.

۸ مانع ریشه‌کنی کامل داعش

تحلیل مرکز حمورابی به ۸ عامل اساسی اشاره می کند که مانع از ریشه کنی کامل داعش می شود. این عوامل عبارتند از:

اول: بی‌ثباتی سیاسی عراق و کشمکش های سیاسی و بهره‌برداری برخی جریان‌ها از این گروه.

دوم: مداخلات منطقه‌ای پس از جنگ‌های ۱۲ روزه و ۴۰ روزه علیه ایران و پیامدهای آن برای عراق.

سوم: بهانه «خروج آمریکایی‌ها» و روایت موهوم «خلأ امنیتی».

چهارم: ساختار اجتماعی-طایفه‌ای شکل‌گرفته پس از ژوئن ۲۰۱۴.

پنجم: اختلاف دولت مرکزی و اقلیم کردستان بر سر کرکوک و پیدایش «مناطق امنیتی خاکستری».

ششم: ضعف قضایی عراق پس از قانون عفو عمومی و ورود حدود ۷ هزار متهم پرونده‌های تروریسم به زندان‌ها.

هفتم، تجزیه سیستم فرماندهی و کنترل پس از حذف فرماندهی‌های مشترک و ایجاد دفتر فرماندهی کل و بازگشت ناخواسته به الگوهای نظامی سال ۲۰۱۴ و سقوط موصل.

هشتم: آسیب‌های روانی ده‌ها هزار جوان در مناطق پیشین تحت اشغال داعش.

گزینه های محدود داعش در مبارزات شهری یا بیابانی

با توجه به تحولات کنونی، گزینه‌های فعالیت های داعش در عراق به مرور محدودتر شده‌اند: از دست دادن سرزمین‌های ۲۰۱۴، تنگ‌شدن منابع مالی، ریزش متحدان و فرماندهان میانی، فروپاشی لجستیک داعش و افزایش توان استخباراتی حشد الشعبی، فضای مانور این گروه را تنگ کرده است. بر همین اساس، انتقال عملیات داعش به شهرها بعید به نظرمی رسد؛ زیرا نیازمند فرماندهی و کنترل متمرکز است و احتمال لو رفتن عملیات در این حالت بالا رفته و تأمین مالی آن دشوارتر است. علاوه بر اینکه نیروهای حشد الشعبی شبکه اطلاعاتی قدرتمندی در شهرها دارند.

از سوی دیگر باقی ماندن در صحرا نیز آسیب‌زاست. چرا که فضای باز امکان تعقیب عناصر داعش را افزایش می‌دهد. مقاومت قبایل و کینه مردم نسبت به این گروه، پشتوانه اجتماعی آن را محدود کرده است. با این وجود در جنگ‌های نسل چهارم و پنجم، طرف ضعیف به عملیات غیرقابل پیش‌بینی تکیه می‌کند.

نتیجه گیری

این تحلیل در پایان تاکید می کند که با توجه به احیای مجدد داعش در عراق، امکان فعالیت آن در افق پنج‌ساله وجود دارد. محتمل‌ترین الگو، ادامه فعالیت با عملیات‌های محدود، پراکنده اما پرسر و صدای رسانه‌ای در قالب الگوی شطرنجی یا ایجاد منقطه نفوذ در کرکوک، الحویجه و غرب الانبار است. اما در شرایط کنونی بازگشت به الگوی سرزمینی ۲۰۱۴ و انتقال جنگ به شهرها بعید ارزیابی می‌شود. این تحلیل با توجه به این داده ها، ضرورت تقویت هماهنگی امنیتی میان دولت مرکزی و اقلیم کردستان، اصلاح رویکرد قضایی و مقابله با روایت دروغین «خلأ امنیتی پس از خروج آمریکا» را به عنوان پیش‌ شرط جلوگیری از احیای دوباره این گروه مطرح می‌کند.

*