درمان افسردگی مقاوم به دارو با تحریک مغناطیسی مغز در آزمایشگاه نقشه‌برداری مغز

به گزارش ایسنا، دکتر محمدعلی عقابیان امروز در نشست خبری نهمین کنگره بین‌المللی نقشه‌برداری مغز ایران با اشاره به رویکرد متفاوت این دوره نسبت به دوره‌های گذشته، گفت: این کنگره به‌صورت سالانه برگزار می‌شود و از امسال با مشارکت دانشگاه شهید بهشتی برگزار می‌شود. کنگره امسال ماهیت بین‌المللی دارد و قرار است همکارانی از خارج از کشور نیز در آن مشارکت داشته باشند.

وی افزود: با توجه به اهمیت موضوع مغز و شناخت در کشور، در سال‌های گذشته تمرکز کنگره‌های این حوزه بیشتر بر مباحث پژوهشی، ارائه مقالات و معرفی دستاوردهای جدید در زمینه پژوهش‌های شناختی بود، اما امسال تفاوتی در رویکرد کنگره ایجاد شده و تلاش کرده‌ایم تمرکز بیشتری بر مسائل کاربردی و موضوعات مرتبط با نیازهای کشور داشته باشیم.

رئیس نهمین کنگره نقشه‌برداری مغز ایران ادامه داد: به همین دلیل، امسال از تیم بالینی قوی‌تری برای برگزاری پنل‌ها و بخش‌های مختلف کنگره استفاده کرده‌ایم و افرادی نیز که در کشور خدمات شناختی ارائه می‌دهند، در این رویداد مشارکت دارند.

عقابیان با تشریح حوزه‌های مرتبط با مغز و شناخت اظهار کرد: این حوزه را می‌توان از دو جنبه متفاوت بررسی کرد؛ بخش نخست به بیماری‌های مغز و شناخت مربوط می‌شود که در حوزه پزشکی و مرتبط با وزارت بهداشت قرار می‌گیرد. در این بخش، تمرکز بر بیماری‌هایی است که از جمله آنها می‌توان به اعتیاد و افسردگی اشاره کرد. امروزه در دنیا برای تشخیص و درمان این بیماری‌ها از روش‌های بیمارمحور و شخصی‌سازی‌ شده استفاده می‌شود. طبیعتاً به‌کارگیری روش‌های شخصی‌ سازی‌شده به ابزارها و امکانات پایه‌ای و علوم جدیدتری نیاز دارد و می‌تواند به افزایش اثربخشی روش‌های تشخیصی و درمانی کمک کند.

رئیس آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز افزود: خوشبختانه استفاده از این رویکردها در کشور نیز آغاز شده است و در این کنگره، انواع خدماتی ارائه و معرفی می‌شود که بر اساس ویژگی‌های اختصاصی افراد، امکان ارزیابی و درمان متناسب با شرایط هر فرد را فراهم می‌کنند.

عقابیان با اشاره به دومین حوزه مرتبط با مغز و شناخت بیان کرد: بخش دوم به موضوعات شناختی مرتبط با جامعه اختصاص دارد؛ موضوعاتی مانند تحلیل، تفکر، تصمیم‌گیری و مدیریت که توجه به آن‌ها می‌تواند به ارتقای عملکرد افراد و بهبود شرایط اجتماعی کمک کند. در این زمینه، ابتدا باید با فرهنگ‌ سازی و ترویج جایگاه مغز و شناخت، اهمیت این حوزه را در زندگی مردم تبیین کنیم و نشان دهیم که افراد چگونه می‌توانند از اطلاعات و یافته‌های این حوزه برای داشتن زندگی موفق‌تر و شادتر استفاده کنند.

رئیس نهمین کنگره نقشه‌برداری مغز ایران با تأکید بر اهمیت بهره‌گیری از علوم شناختی در مدیریت گفت: موضوع دیگر، استفاده از یافته‌های مرتبط با مغز و شناخت در میان مدیران و مسئولان است. باید بررسی کنیم که این یافته‌ها چگونه می‌توانند به بهبود مدیریت و انجام مؤثرتر مسئولیت‌ها و وظایف در کشور کمک کنند. سازمان‌ها و بخش‌های مختلفی می‌توانند مخاطب این رویکرد باشند و از خدمات شناختی بهره ببرند. از جمله این بخش‌ها می‌توان به حوزه‌های فرهنگی، مراکز فعال در زمینه تربیت و ترویج، آموزش‌وپرورش، مراکز اجتماعی مرتبط با سالمندان و همچنین صداوسیما و سایر مراکز فعال در زمینه تبلیغات و اطلاع‌رسانی اشاره کرد.

وی ادامه داد: استفاده بهتر از یافته‌های علوم شناختی در این حوزه‌ها می‌تواند به افزایش اثربخشی برنامه‌ها و فعالیت‌ها در جامعه و تأثیرگذاری بیشتر آن‌ها بر افراد کمک کند.

کاربردی شدن دستاوردهای شناختی

رئیس آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز با اشاره به کاربرد علوم شناختی در مدیریت کلان کشور، اظهار کرد: مدیران کشور نیز می‌توانند با بهره‌گیری از رویکردهای شناختی مطرح در دنیا، عملکرد مدیریتی خود را ارتقاء دهند. در این زمینه، مدیریت‌های صنعتی، فرهنگی، اجتماعی و سیاسی هرکدام شاخص‌های خاصی دارند که قابلیت ارزیابی و ارتقاء دارند. تلاش کرده‌ایم در پنل‌های مختلف این کنگره، موضوعات مرتبط با همه این حوزه‌ها را با حضور متخصصان پوشش دهیم. بخشی از برنامه‌ها به ارائه پژوهش‌های انجام‌شده اختصاص دارد و بخش دیگر، دستاوردها و فعالیت‌های کاربردی را معرفی می‌کند که در حال حاضر قابلیت ارائه خدمات به افراد و استفاده در بخش‌های مختلف را دارند.

عقابیان با اشاره به نحوه مشارکت مهمانان خارجی در نهمین کنگره نقشه‌برداری مغز ایران گفت: به دلیل شرایط موجود، ناچار هستیم مانند برخی کنگره‌ها و مراکز دیگر، مهمانان خارجی را به‌صورت مجازی و از طریق اینترنت و روش‌های ارتباطی متداول در کنگره مشارکت دهیم. محققانی از کشورهای مختلف، از جمله کشورهای اروپایی و آمریکا به‌ صورت برخط در این کنگره حضور خواهند داشت. با توجه به همکاری‌های پیشین با این افراد در زمینه توسعه خدماتی، این مشارکت از قبل وجود داشته است و مطالبی که ارائه می‌کنند، به خدماتی مربوط می‌شود که هم‌اکنون در حال اجرا است و با همکاری همین متخصصان توسعه یافته است.

رئیس آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز ادامه داد: خوشبختانه فعالیت‌هایی که در این حوزه انجام می‌شود، کاملا عملیاتی است. علوم مورد استفاده در بخش کاربردی، معمولاً علومی هستند که در سطح بین‌المللی به بلوغ رسیده و آزموده شده‌اند و در مراکز مختلف به‌صورت پروتکل‌های اجرایی درآمده‌اند و هنگامی که وارد حوزه کاربردی می‌شویم، در واقع همان روش‌هایی را که در کشورهای مختلف اجرا می‌شوند، در کشور پیاده‌سازی می‌کنیم و طبیعتاً نتایج مورد انتظار نیز باید با نتایجی که در خارج از کشور به دست آمده است، قابل مقایسه باشد.

عقابیان با اشاره به توانمندی محققان ایرانی در این حوزه گفت: خوشبختانه محققان کشور در این زمینه‌ها به‌روز هستند و خودشان نیز به توسعه و تکمیل دانش موجود کمک می‌کنند. هنگامی که یک روش علمی تأیید اولیه را دریافت می‌کند و قابلیت اجرا می‌یابد، مرحله بعدی، پیاده‌سازی آزمایشی آن، تدوین دستورالعمل‌های مشخص و فراهم‌کردن امکان اجرای آن در کلینیک‌ها و بخش‌هایی است که از این خدمات استفاده می‌کنند.

وی خاطر نشان کرد: آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز به‌عنوان مرکزی فعال در این حوزه و کنگره نیز به‌عنوان بستری برای گردهمایی متخصصانی از سراسر کشور که در زمینه اجرای این روش‌ها فعالیت می‌کنند، می‌توانند در عملیاتی‌کردن این پروتکل‌ها و فراهم‌کردن زمینه استفاده جامعه از آن‌ها نقش داشته باشند.

رئیس نهمین کنگره نقشه‌برداری مغز ایران درباره زمان و مکان برگزاری این رویداد گفت: این کنگره روزهای ششم، هفتم و هشتم آبان‌ماه، از چهارشنبه تا جمعه در دانشگاه شهید بهشتی برگزار می‌شود و میزبان همکاران، متخصصان و علاقه‌مندان این حوزه خواهد بود.

وی با اشاره به برنامه‌های علمی کنگره اظهار کرد: در این رویداد چندین پنل به‌صورت موازی برگزار می‌شود و بخش‌های مختلف آن، حوزه‌های تخصصی گوناگونی را پوشش می‌دهند. بخشی از برنامه‌ها به متخصصان بالینی اختصاص دارد که هرکدام در حوزه تخصصی خود، دستاوردها و فعالیت‌هایشان را ارائه می‌کنند. در حوزه مغز، هر متخصص در زمینه مشخصی از دانش و فعالیت بالینی صاحب‌نظر است و نمی‌توان انتظار داشت یک فرد در همه حوزه‌های مرتبط با مغز به‌طور همزمان فعالیت تخصصی داشته باشد. بنابراین، متخصصان در پنل‌های مربوط به حوزه تخصصی خود حضور می‌یابند و فعالیت‌هایی را که در کشور انجام شده است، معرفی می‌کنند. بخش دیگری از برنامه‌ها نیز به ارائه مطالب و دستاوردهای متخصصان حوزه‌های مختلف علوم شناختی اختصاص دارد.

رئیس آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز با اشاره به پیش‌بینی بخش دانش‌آموزی در این کنگره گفت: یکی از بخش‌های قابل توجه این رویداد، بخش دانش‌آموزی است که ارائه مطالب و فعالیت‌های آن با مدیریت خود دانش‌آموزان انجام می‌شود. این دانش‌آموزان پیش‌تر آموزش‌هایی را در این حوزه دریافت کرده‌اند و در زمینه علوم مغز و شناخت فعالیت می‌کنند. در این بخش، دانش‌آموزان مقالات و فعالیت‌های خود را ارائه می‌کنند و مسابقات و برنامه‌های مرتبط نیز با مدیریت خود آنها برگزار می‌شود. این برنامه با همکاری وزارت آموزش‌ و پرورش شکل گرفته است و دانش‌آموزانی از سراسر کشور در آن حضور خواهند داشت.

عقابیان اظهار کرد: پنل‌های این بخش در اختیار دانش‌آموزان قرار می‌گیرد و فعالیت‌های آنها با نظارت کلی برگزارکنندگان دنبال می‌شود. انتظار داریم این بخش، اتفاقی جدید و قابل توجه را رقم بزند و ظرفیت‌های دانش‌آموزی کشور در حوزه مغز و شناخت را به نمایش بگذارد. همچنین نهادها و مجموعه‌های مختلفی از جمله ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی، وزارت بهداشت، وزارت علوم و آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز در این کنگره مشارکت دارند. بخش‌های مختلف وزارت بهداشت و وزارت علوم نیز در برگزاری این رویداد همکاری می‌کنند و بخش‌های مرتبط با آموزش هم در ارائه فعالیت‌ها و برنامه‌های کنگره نقش دارند.

رئیس نهمین کنگره نقشه‌برداری مغز ایران با اشاره به برپایی نمایشگاه جانبی این رویداد، افزود: خوشبختانه شرکت‌ها و افرادی که در حوزه مغز و شناخت فعالیت می‌کنند، استقبال خوبی از حضور در کنگره داشته‌اند. غرفه‌هایی برای این مجموعه‌ها در نظر گرفته شده است تا محصولات، دستاوردها و فعالیت‌های جدید خود را معرفی کنند.

وی ادامه داد: سال گذشته به دلیل شرایط کشور، امکان برگزاری کنگره فراهم نشد و برگزاری آن یک سال به تعویق افتاد، اما این وقفه فرصتی برای ایجاد هم‌افزایی بیشتر میان بخش‌های ستادی و دولتی و بخش خصوصی فراهم کرد.

عقابیان ابراز امیدواری کرد که با مشارکت مجموعه‌های مختلف، این کنگره در سطحی متناسب با نیازهای مردم و جامعه علمی کشور برگزار شود و زمینه معرفی و توسعه فعالیت‌های محققان این حوزه را فراهم کند.

ترویج علوم شناختی در جامعه

رئیس آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز با تأکید بر ضرورت توسعه و ترویج علوم شناختی در جامعه گفت: با وجود اینکه در دنیا سرمایه‌گذاری گسترده‌ای در این حوزه انجام می‌شود و از دستاوردهای آن بهره‌برداری می‌کنند، ما هنوز نتوانسته‌ایم این دانش را به‌ خوبی در جامعه نهادینه کنیم و از ظرفیت‌های آن بهره ببریم. بخشی از تأثیرگذاری‌هایی که حتی در جنگ‌های شناختی بر مردم ما مشاهده می‌شود، می‌تواند ناشی از همین مسئله باشد که نتوانسته‌ایم از دانشی که در دسترس است، به‌درستی استفاده کنیم و مسئولان و مردم هنوز آشنایی کافی با علوم شناختی ندارند و همین مساله وظیفه ما را چند برابر کرده است. باید از ترویج، آموزش و فرهنگ‌سازی شروع کنیم و بخش مهمی از اهداف این کنگره نیز در همین راستا تعریف شده است تا اهمیت علوم شناختی برای جامعه و مخاطبان تبیین شود. در این آزمایشگاه تقریباً هر هفته یک یا دو کارگاه برگزار می‌کنیم که هدف اصلی آن‌ها انتقال دانش و آگاهی به مخاطبان و علاقه‌مندان این حوزه است.

عقابیان با اشاره به اهمیت مغز در زندگی انسان، اظهار کرد: مغز نعمتی خدادادی است که در اختیار همه ما قرار دارد و مرکز کنترل بسیاری از امور مورد نیاز ما است. تمام تصمیم‌هایی که در زندگی روزمره می‌گیریم، چه آگاهانه و چه ناآگاهانه، به عملکرد این مرکز فرماندهی وابسته است. اگر مغز را به‌درستی بشناسیم و از ظرفیت‌های آن استفاده کنیم، می‌توانیم زندگی موفق‌تری داشته باشیم؛ اما اگر از این موضوع غافل بمانیم، ممکن است تحت تأثیر فرایندهایی قرار بگیریم که بدون شناخت و کنترل کافی بر ما اثر می‌گذارند. نخستین گام برای بهره‌گیری صحیح از این ظرفیت، آشنایی تک‌تک افراد جامعه با مغز و سازوکارهای شناختی است. این موضوع از وظایف ما و مسئولان و متخصصانی است که در این حوزه فعالیت می‌کنند؛ از جمله فعالان علوم شناختی، جامعه‌شناسان، روان‌شناسان، روان‌پزشکان و متخصصان بالینی حوزه مغز.

رئیس نهمین کنگره نقشه‌برداری مغز ایران ادامه داد: متخصصان این حوزه‌ها شناخت مناسبی از جایگاه مغز، سازوکارهای عملکرد آن و روش‌های ارتقای توانمندی‌های شناختی دارند. اگر بتوانیم این دانش را به‌درستی به جامعه منتقل کنیم و مردم با اهمیت و ارزش آن آشنا شوند، خودشان برای استفاده از این ظرفیت‌ها و دریافت خدمات مرتبط به متخصصان مراجعه خواهند کرد. در نتیجه، هم امکان ارائه دانش بیشتر فراهم می‌شود و هم می‌توان خدمات گسترده‌تری در اختیار جامعه قرار داد.

عقابیان با تأکید بر ضرورت سرمایه‌گذاری بیشتر در این حوزه گفت: نباید انتظار داشته باشیم دانشی که در همه حوزه‌ها به پژوهش و توسعه بیشتری نیاز دارد، در حوزه مغز و شناخت نیز بدون تلاش مضاعف پیشرفت کند. در این حوزه باید چندین برابر بیشتر کار شود تا ظرفیت‌های موجود به‌درستی مورد استفاده قرار گیرد.

وی درباره روند شکل‌گیری زیرساخت‌های علوم شناختی در کشور اظهار کرد: از زمانی که مراکزی مانند آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز و ستاد توسعه علوم و فناوری‌های شناختی در کشور تأسیس شدند، تعداد افراد فعال در این حوزه بسیار محدود بود. در آن مقطع، نخستین اولویت، تقویت آموزش و تربیت نیروی انسانی متخصص بود. اکنون مراکز متعددی از پژوهشگاه‌ها گرفته تا دانشکده‌های مختلف دانشگاهی، در رشته‌های مرتبط با علوم اعصاب، علوم شناختی و روان‌شناسی فعالیت می‌کنند و چندین هزار فارغ‌التحصیل در این حوزه‌ها تربیت شده‌اند که ظرفیت فعالیت تخصصی دارند.

وی ادامه داد: در ابتدای مسیر، باید زیرساخت‌های فناورانه و زیرساخت‌های لازم برای ارائه خدمات فراهم می‌شد. اکنون که به نهمین کنگره نقشه‌برداری مغز ایران رسیده‌ایم، طی حدود ۱۰ سال گذشته بخش مهمی از این مسیر طی شده است و از نظر نیروی انسانی متخصص و ابزارهای مورد نیاز، ظرفیت‌های مناسبی در کشور شکل گرفته است.

عقابیان با اشاره به تغییر اولویت‌های این حوزه گفت: در شرایط کنونی، وظیفه اصلی ما انتقال این دانش به مخاطبان، افزایش آگاهی عمومی و ترغیب مردم به استفاده از ظرفیت‌های علوم مغز و شناخت است تا بتوانند از این دستاوردها در زندگی خود بهره ببرند. هدف نهایی این فعالیت‌ها، ارتقای کیفیت زندگی مردم است و همه افرادی که در جامعه فعالیت می‌کنند، در نهایت به دنبال زندگی موفق‌تر، شادتر و همراه با رضایتمندی بیشتر هستند؛ این هدف می‌تواند برای فعالان حوزه تبلیغات، همکاران رسانه‌ای در صداوسیما، مبلغان و مسئولان نیز مطرح باشد.

رئیس نهمین کنگره نقشه‌برداری مغز ایران با بیان اینکه دستیابی به شادی و رضایتمندی مردم را می‌توان از دو جنبه بررسی کرد، ادامه داد: نخست اینکه هر فرد بتواند درست عمل کند، درست بیندیشد، مسائل را به‌درستی تحلیل کند و تصمیم‌های مناسبی بگیرد. گاهی یک تصمیم اشتباه می‌تواند تمام زندگی فرد را تحت تأثیر قرار دهد و حتی به از دست رفتن فرصت‌های مهم زندگی او منجر شود؛ موضوعی که لزوماً به شرایط جامعه یا عوامل بیرونی ارتباط مستقیم ندارد و می‌تواند از تصمیم‌گیری خود فرد ناشی شود. از سوی دیگر، مدیران و مسئولان نیز باید تصمیم‌ها و اقداماتی انجام دهند که تأثیر مثبت بیشتری بر زندگی مردم داشته باشد.

بهبود زندگی اجتماعی در سایه توسعه علوم شناختی

رئیس آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز با تأکید بر نقش علوم مغز و شناخت در ارتقای کیفیت زندگی مردم گفت: اگر بتوانیم تصمیم‌گیری‌ها و اقدامات خود را به‌درستی انجام دهیم، زمینه برای افزایش رضایتمندی در جامعه فراهم می‌شود. در این زمینه، یک فرد به‌عنوان عضوی از جامعه باید بتواند با شناخت بهتر عملکرد مغز خود، تصمیم‌های درست‌تری بگیرد و یک مدیر نیز باید با بهره‌گیری از همین دانش، تصمیم‌ها و اقدامات مؤثرتری انجام دهد. هدف نهایی این است که جامعه‌ای با افراد موفق‌تر، شادتر و رضایتمندتر داشته باشیم. اعتقاد ما این است که اگر در حوزه مغز و شناخت به‌درستی عمل کنیم، مردم می‌توانند از ظرفیت‌های این دانش برای بهبود زندگی خود بهره ببرند و مسئولان نیز قادر خواهند بود زندگی مردم و فرایندهای مدیریتی را به‌گونه‌ای سامان دهند که اثربخشی بیشتری در ارتقای سلامت و موفقیت جامعه داشته باشد. تحقق این اهداف مستلزم بهره‌گیری بیشتر از علوم جدیدی است که در دنیا توسعه یافته‌اند. امیدواریم بتوانیم در کشور نیز استفاده از این دانش را گسترش دهیم. دانشگاه‌های کشور در حوزه‌های مختلفی که در مرزهای دانش قرار دارند، فعالیت می‌کنند و پژوهش‌های به‌روزی انجام می‌دهند.

عقابیان اظهار کرد: نمی‌توان گفت در حوزه‌هایی که در دنیا مورد پژوهش قرار می‌گیرند، در ایران هیچ فعالیتی انجام نمی‌شود؛ چراکه در بسیاری از این زمینه‌ها، محققان ایرانی نیز فعالیت دارند و حتی بخشی از پژوهش‌هایی که در خارج از کشور انجام می‌شود، به دست پژوهشگرانی از کشورهایی مانند ایران صورت می‌گیرد.

وی با اشاره به ضرورت فراهم‌ کردن زیرساخت‌های لازم برای کاربردی‌سازی علوم مغز و شناخت، گفت: برای پیاده‌سازی روش‌های علمی در کشور باید مراحل مختلفی طی شود تا بتوان این روش‌ها را به‌صورت عملیاتی اجرا کرد. این کار به ابزارها و امکانات به‌روزتر و دقیق‌تر نیاز دارد و علاوه بر آن، باید آموزش‌های لازم برای استفاده از این فناوری‌ها در محیط‌های عملی و بالینی ارائه شود. مطرح‌شدن یک فرد به‌ عنوان مبتکر یا برنده جایزه نوبل در یک حوزه یا انتخاب یک اثر در مسابقات علمی، به این معنا نیست که در سایر حوزه‌ها فعالیت و دستاوردی وجود ندارد؛ بلکه از میان چندین کار ارزشمند، یک اثر به‌عنوان اثر برتر انتخاب می‌شود.

رئیس آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز ادامه داد: خوشبختانه علوم و فناوری‌هایی که امروزه در حوزه‌های مختلف، از صنعت و مخابرات گرفته تا کشاورزی و سایر رشته‌ها توسعه یافته‌اند، در پزشکی نیز جایگاه پیدا کرده‌اند و همچنان در حال گسترش هستند. استفاده از فناوری‌های جدید در پزشکی موضوع تازه‌ای نیست و سال‌ها است که برای بهبود تشخیص و درمان بیماری‌ها مورد توجه قرار دارد.

عقابیان با تأکید بر اهمیت تشخیص دقیق و به‌موقع اختلالات مغزی، اظهار کرد: در حوزه پزشکی، از جمله بیماری‌ها و اختلالات مغزی، نخستین هدف دستیابی به تشخیص دقیق‌تر از وضعیت بیمار است. اگر بیماری به‌درستی و در زمان مناسب تشخیص داده شود، می‌توان انتظار داشت که درمان نیز با موفقیت و اثربخشی بیشتری همراه باشد. مشکلات زمانی ایجاد می‌شوند که تشخیص دقیق نباشد یا در زمان مناسب انجام نشود. دستیابی به تشخیص دقیق‌تر به ابزارهای جدید نیاز دارد؛ ابزارهایی که امکان استفاده از فناوری‌های مبتنی بر نور، لیزر، امواج فراصوت، حرارت، پرتو ایکس و سایر انواع انرژی را فراهم می‌کنند تا بتوان وضعیت مغز را با دقت بیشتری بررسی و اختلالات موجود را شناسایی کرد.

توسعه روش تعدیل عصبی در ایران

رئیس آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز با اشاره به کاربرد فناوری‌های نوین در درمان اختلالات مغزی گفت: بخش دیگر این حوزه، نورومدولاسیون یا تعدیل عصبی است؛ به این معنا که بتوان با استفاده از روش‌های مختلف، فعالیت نقاط مشخصی از مغز را تحت تأثیر قرار داد و در صورت نیاز، مداخله درمانی انجام داد. در این زمینه نیز از فناوری‌هایی مبتنی بر نور، حرارت، لیزر و امواج فراصوت با فرکانس‌های مختلف استفاده می‌شود تا پس از تشخیص محل درگیر در مغز، بتوان نقطه مورد نظر را به‌طور دقیق هدف قرار داد و بر فعالیت آن تأثیر گذاشت.

عقابیان اظهار کرد: این رویکرد در حال گسترش در حوزه‌های مختلف پزشکی است و هدف آن، دستیابی به تشخیص دقیق و به‌موقع و سپس انجام درمان مؤثر با حداقل عوارض است. در این روش‌ها تلاش می‌شود مداخله درمانی در نقطه مشخصی از مغز انجام شود، بدون آنکه نیازی به جراحی باز یا ایجاد تخریب در بافت مغز باشد. استفاده از ابزارهایی که می‌توانند بر فعالیت مغز اثر بگذارند، بدون آنکه مستلزم جراحی باشند، یکی از مسیرهای دستیابی به درمان‌های کم‌تهاجمی‌تر است. موفقیت این روش‌ها به توانایی ما در شناسایی دقیق محل اختلال و انتخاب شیوه مناسب برای مداخله بستگی دارد.

رئیس نهمین کنگره نقشه‌برداری مغز ایران با تأکید بر اهمیت شخصی‌سازی درمان‌ها گفت: یکی از اهداف مهم کنگره، توجه به روش‌های شخصی‌سازی‌شده است. اگر بتوانیم وضعیت هر فرد را به‌صورت اختصاصی ارزیابی کنیم، محل و ماهیت اختلال را به‌درستی تشخیص دهیم و سپس مداخله درمانی متناسب با شرایط همان فرد انجام دهیم، می‌توانیم به درمان مؤثرتری دست پیدا کنیم. دنیا به سمت استفاده از این روش‌ها حرکت کرده و ابزارهای مورد نیاز برای اجرای آنها نیز در حال توسعه است. در حوزه پزشکی و در بخش‌هایی از فعالیت‌های مرتبط با کار ما، بسیاری از این روش‌ها در حال اجرا هستند و برخی از آن‌ها نیز به‌طور کامل در فرایندهای درمانی معمول جای گرفته‌اند.

عقابیان افزود: برای مثال، در برخی حوزه‌های تخصصی مرتبط با بیماری‌های سر و مغز، این روش‌ها در ایران نیز به کار گرفته می‌شوند. البته ممکن است اجرای برخی روش‌ها همچنان در مرحله پژوهشی باشد و هنوز به‌صورت کامل در قالب استانداردهای مشخص پیاده‌سازی نشده باشد. هدف این است که این روش‌ها به‌تدریج به سطحی برسند که بتوان از آن‌ها به‌صورت استاندارد و معمول در کلینیک‌ها استفاده کرد.

وی با اشاره به برخی استانداردها و تأییدیه‌های بین‌المللی در حوزه درمان گفت: بخشی از روش‌های تشخیصی و درمانی دارای استانداردهای بین‌ المللی هستند و برخی از آنها نیز تأییدیه‌های سازمان غذا و داروی آمریکا (FDA) را دریافت کرده‌اند. با این حال، حتی برخی روش‌های جدیدی که در این چارچوب تأیید شده‌اند، هنوز در بسیاری از کشورها قابل اجرا نیستند؛ زیرا اجرای آن‌ها به شخصی‌سازی درمان، ابزارهای تخصصی و تیم‌های حرفه‌ای نیاز دارد.

رئیس آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز در ادامه به یکی از روش‌های جدید درمان افسردگی اشاره کرد و گفت: یکی از روش‌های مورد توجه در درمان بیمارانی که به دارو پاسخ نمی‌دهند، تحریک مغناطیسی مغز است. در این روش، نقطه مشخصی از مغز که باید تحت تحریک قرار گیرد، با استفاده از روش‌های تصویربرداری عملکردی شناسایی می‌شود. در این رویکرد، لازم است شبکه عصبی مرتبط با اختلال در مغز هر فرد شناسایی شود و سپس همان نقطه به‌صورت متمرکز و متناسب با ویژگی‌های اختصاصی بیمار تحریک شود.

عقابیان با اشاره به اجرای روش‌های نوین درمان افسردگی در آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز گفت: این روش درمانی در دنیا نسبتاً جدید است و هنوز در بسیاری از کشورها اجرا نمی‌شود. در کشورهایی نیز که از این روش استفاده می‌کنند، اجرای آن به امکانات و فناوری‌های تخصصی برای شناسایی نقطه هدف در مغز نیاز دارد. خوشبختانه این روش در آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز پیاده‌سازی شده و تاکنون روی ۱۰ مورد اجرا شده است. نتایج به‌دست‌آمده نیز از نظر میزان موفقیت، با نتایجی که در مطالعات و مراکز دیگر گزارش می‌شود، قابل مقایسه است. قرار است این روش در قالب یک پروتکل تدوین شود تا امکان استفاده از آن در کلینیک‌های دیگر نیز فراهم شود.

رئیس آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز ادامه داد: این نمونه‌ای از فعالیت‌های جدیدی است که با وجود برخورداری از تأییدیه‌های لازم و پیشرفت در سطح بین‌المللی، اجرای آن همچنان با دشواری‌هایی همراه است؛ با این حال، در ایران نیز اجرای این روش‌ها آغاز شده و در برخی زمینه‌ها هم‌زمان با مراکز پیشرو در دنیا پیش می‌رویم.

عقابیان با اشاره به کاربرد این رویکرد در درمان اختلالات دیگر، اظهار کرد: در زمینه اختلال وسواس و اعتیاد نیز در حال کار روی این روش‌ها هستیم. این روش‌ها بر اساس پروتکل‌های بین‌المللی طراحی شده‌اند و برخی از آن‌ها در تعدادی از کشورها استانداردسازی شده‌اند، اما اجرای آنها حتی در همان کشورها نیز به امکانات و تخصص‌های ویژه‌ای نیاز دارد. ما نیز به‌صورت موازی اجرای این روش‌ها را آغاز کرده‌ایم تا بتوانیم آن‌ها را در کشور پیاده‌سازی کنیم و در صورت تکمیل مراحل لازم، زمینه استفاده از آن‌ها در مراکز درمانی فراهم شود.

رئیس آزمایشگاه ملی نقشه‌برداری مغز درباره میزان اثربخشی تحریک مغناطیسی مغز در درمان افسردگی مقاوم به درمان گفت: وقتی از اثربخشی حدود ۸۰ تا ۸۷ درصدی صحبت می‌کنیم، منظور همه بیماران مبتلا به افسردگی نیست، بلکه این آمار به بیمارانی مربوط می‌شود که به روش‌های درمانی دیگر، از جمله دارودرمانی پاسخ نداده‌اند.

وی با ابراز امیدواری نسبت به نتایج کنگره گفت: امیدواریم متخصصان و همکاران حاضر در این کنگره بتوانند با تبادل دانش و تجربیات خود، به توسعه این حوزه و گسترش استفاده از دستاوردهای آن در کشور کمک کنند.

*