۴۰۰۰ قنات خراسان جنوبی نیازمند مرمت

مدیر آب‌وخاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی با اشاره به اهمیت قنوات در تأمین آب کشاورزی و معیشت روستاییان، از اجرای برنامه‌های مرمتی و حفاظتی برای صیانت از این سازه‌های آبی خبر داد و گفت: بیش از چهار هزار رشته قنات در استان نیازمند مرمت، بازسازی یا لایروبی هستند.

مریم جوادی در گفت‌وگو با ایسنا اظهار کرد: قنوات خراسان جنوبی یکی از مهم‌ترین منابع تأمین آب بخش کشاورزی استان به شمار می‌روند و با توجه به شرایط خشکسالی، برنامه‌های امسال سازمان جهاد کشاورزی با هدف حفظ این منابع و صیانت از معیشت روستاییان دنبال می‌شود.

وی افزود: باربرداری و کول‌گذاری، طوقه‌چینی و ایمن‌سازی سرچاه‌ها در برابر سیلاب‌های فصلی و اتصال مظهر قنوات به خطوط لوله پلی‌اتیلن با هدف کاهش هدررفت آب در مسیر از جمله اقدامات پیش‌بینی شده برای احیا و مرمت قنوات است. اجرای این طرح‌ها با استفاده از ترکیبی از اعتبارات ملی و استانی و مشارکت مستقیم مالکان و بهره‌برداران انجام می‌شود و میزان مشارکت بهره‌برداران نیز در پایداری و استمرار فعالیت قنوات اهمیت زیادی دارد.

بیش از ۴۰۰۰ قنات در انتظار مرمت

مدیر آب‌وخاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی درباره وضعیت قنوات استان گفت: در حال حاضر بیش از ۴ هزار رشته قنات نیازمند عملیات مرمت، بازسازی یا لایروبی هستند و به دلیل محدودیت منابع، امکان اجرای عملیات برای همه قنوات به صورت همزمان وجود ندارد.

وی ادامه داد: اولویت‌بندی طرح‌های مرمتی بر اساس مجموعه‌ای از شاخص‌های فنی و اقتصادی انجام می‌شود که طول قنات، میزان دبی، تعداد بهره‌برداران، سطح زیر کشت، شاخص خشکسالی و میزان مشارکت و همکاری کشاورزان و بهره‌برداران محلی از مهم‌ترین این شاخص‌ها هستند.

جوادی تصریح کرد: تلاش می‌شود منابع موجود به سمت قنواتی هدایت شود که از نظر تأمین آب کشاورزی، تعداد بهره‌برداران و سطح زیر کشت اهمیت بیشتری دارند و با اجرای عملیات مرمتی بتوان بیشترین اثرگذاری را در حفظ منابع آب و معیشت بهره‌برداران ایجاد کرد.

کاهش تا ۷۰ درصدی آبدهی قنوات در مناطق بحرانی

مدیر آب‌وخاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی با اشاره به تأثیر خشکسالی بر منابع آبی استان اظهار کرد: خشکسالی‌های متوالی و افت سطح تراز ایستابی سفره‌های زیرزمینی موجب کاهش ۳۰ تا ۵۰ درصدی دبی قنوات استان شده و این کاهش در مناطق بحرانی به ۷۰ درصد نیز رسیده است.

وی افزود: مرمت اصولی قنوات می‌تواند بخشی از افت آبدهی را جبران کند. اجرای عملیات باربرداری، کول‌گذاری و اصلاح شیب هیدرولیکی کوره با حذف موانع فیزیکی مسیر، جلوگیری از فرار و نشت آب در درزهای زیرسطحی و بازگشایی زون‌های آبده، به‌طور میانگین آبدهی خروجی مظهر را بین ۱۵ تا ۳۵ درصد افزایش می‌دهد.

جوادی تأکید کرد: مرمت قنوات تنها با هدف افزایش دبی انجام نمی‌شود، بلکه از تخریب کامل و خشکیدگی دائمی این سازه‌ها نیز جلوگیری می‌کند و به حفظ امکان بهره‌برداری از آنها در سال‌های آینده کمک خواهد کرد.

وی درباره اعتبارات امسال نیز گفت: در سال جاری از محل‌های مختلف در مجموع حدود ۱۴۲ میلیارد تومان برای احیا و مرمت قنوات اختصاص یافته است، اما با توجه به تعداد قنوات استان و حجم نیازهای موجود، این میزان اعتبار پاسخگوی نیاز واقعی خراسان جنوبی نیست.

کمبود مقنی ماهر و تشدید آسیب‌های اقلیمی

مدیر آب‌وخاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی کمبود اعتبارات مورد نیاز برای مرمت اساسی و نگهداری مستمر را یکی از مهم‌ترین چالش‌های حوزه قنوات دانست و گفت: بسیاری از قنوات استان به دلیل فرسودگی بالا به اعتبارات قابل توجه و عملیات زمان‌بر نیاز دارند. در کنار مسئله اعتبار، کاهش تعداد مقنی‌های ماهر و دشواری انتقال دانش و مهارت قنات‌کاری به نسل جدید نیز یکی از چالش‌های جدی اجرای طرح‌های مرمتی است.

وی بیان کرد: خشکسالی‌های پیاپی، افت سطح آب‌های زیرزمینی، ریزش میله‌چاه‌ها و سوقه‌ها، سیلاب‌های ناگهانی، رسوب‌گذاری و فرسایش نیز از عوامل طبیعی هستند که بر عملکرد قنوات و اثربخشی عملیات مرمتی تأثیر می‌گذارند.

جوادی مشارکت مالکان و بهره‌برداران را بخش مهمی از فرآیند احیا و نگهداری قنوات دانست و گفت: قنات زمانی می‌تواند به صورت مستمر و کارآمد فعال بماند که بهره‌برداران در کنار دستگاه‌های اجرایی در تأمین بخشی از هزینه‌ها، هماهنگی‌های محلی، برنامه‌ریزی برای لایروبی و نگهداری دوره‌ای و رعایت نوبت‌بندی و حقابه‌ها مشارکت داشته باشند.

وی افزود: حفاظت از حریم قنات و شناسایی به‌موقع آسیب‌ها و افت آبدهی نیز از وظایف مهم بهره‌برداران است و مشارکت فعال آنان می‌تواند از تخریب و هزینه‌های بیشتر در آینده جلوگیری کند.

مدیر آب‌وخاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی درباره قنوات واقع در محدوده‌های شهری اظهار کرد: تعیین مسیر قنات و شناسایی محدوده عبور آن، گام نخست برای شناسایی نقاط بحرانی است که با همکاری شرکت آب منطقه‌ای و شهرداری انجام می‌شود.

وی تصریح کرد: درباره قنواتی که از محدوده شهری عبور می‌کنند، مسئولیت احیا و مرمت آنها بر عهده شهرداری است و لازم است حفاظت از این مسیرها با توجه به خطرات ناشی از فرسودگی، تخریب و آلودگی مورد توجه قرار گیرد.

جوادی استفاده از فناوری‌های جدید در کنار دانش سنتی قنات‌داری را نیز ضروری دانست و گفت: فناوری‌های نوین می‌توانند به عنوان یک رویکرد مکمل در کنار حفظ اصول و دانش بومی قنات‌داری مورد استفاده قرار گیرند.

وی افزود: پایش و ثبت دقیق دبی، مستندسازی مسیرها و نقاط آسیب‌پذیر، بهسازی مسیرهای انتقال آب، استفاده از سامانه‌های نوین و کم‌فشار آبیاری متناسب با آبدهی قنوات، مدیریت هوشمند زمان‌بندی توزیع آب و بهره‌گیری از داده‌های اقلیمی و هیدرولوژیک از جمله اقداماتی است که می‌تواند بهره‌وری منابع آبی قنوات را افزایش دهد.

مدیر آب‌وخاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی درباره اقدامات پس از مرمت قنوات نیز گفت: اجرای عملیات مرمتی پایان کار نیست و برای جلوگیری از تخریب مجدد باید وضعیت قنوات به صورت مستمر مورد پایش قرار گیرد.

جوادی بیان کرد: آبدهی، سلامت سازه‌ای، میزان رسوب، پایداری میله‌ها و مادرچاه و شرایط مسیر انتقال آب باید به صورت دوره‌ای ارزیابی و ثبت شود و در کنار آن، با مشارکت بهره‌برداران محلی، میراب‌ها و مقنی‌ها، برنامه منظم نگهداری، لایروبی و بازبینی دوره‌ای اجرا شود.

تغییر اقلیم؛ تهدیدی جدی برای آینده قنوات

وی با اشاره به پیامدهای تغییرات اقلیمی و کاهش بارندگی‌ها برای قنوات استان اظهار کرد: کاهش تغذیه طبیعی آبخوان‌ها، افت سطح آب‌های زیرزمینی، کاهش دبی و خشکیدگی تدریجی برخی قنوات، افزایش شدت و تداوم خشکسالی و وقوع سیلاب‌های ناگهانی و فرساینده از مهم‌ترین تهدیدهای پیش‌روی این منابع آبی است. در چنین شرایطی، مرمت و بازسازی هدفمند قنوات، اجرای طرح‌های آبخیزداری و آبخوان‌داری، تغذیه مصنوعی سفره‌های زیرزمینی، حفاظت از حریم قنوات و کنترل برداشت‌های بی‌رویه باید همزمان دنبال شود.

وی ارتقای بهره‌وری مصرف آب در مزارع وابسته به قنوات و اصلاح الگوی کشت به سمت محصولات کم‌آب‌بر را نیز از راهکارهای سازگاری با شرایط اقلیمی دانست و گفت: تقویت مشارکت بهره‌برداران محلی و استقرار نظام پایش و مدیریت پیشگیرانه نیز می‌تواند تاب‌آوری قنوات را افزایش دهد.

مدیر آب‌وخاک و امور فنی و مهندسی سازمان جهاد کشاورزی خراسان جنوبی درباره نقش آبخیزداری و تغذیه مصنوعی سفره‌های زیرزمینی در تقویت آبدهی قنوات اظهار کرد: این اقدامات نقشی زیربنایی و راهبردی در پایداری قنوات دارند، چراکه با مهار رواناب‌ها، افزایش نفوذ آب در بالادست، کاهش فرسایش و رسوب و تقویت تغذیه آبخوان‌ها، به حفظ و حتی بهبود دبی قنوات کمک می‌کنند.

جوادی گفت: قنات به عنوان سامانه‌ای وابسته به تعادل طبیعی آبخوان، زمانی می‌تواند کارکرد پایدار خود را حفظ کند که در حوزه‌های آبخیز، تغذیه مصنوعی سفره‌ها، کنترل برداشت‌های بی‌رویه و مدیریت مصرف آب در بخش کشاورزی به صورت همزمان مورد توجه قرار گیرد.

وی درباره چشم‌انداز حفظ قنوات استان خاطرنشان کرد: هدف، حرکت به سمت صیانت از میراث آبی و بهره‌برداری پایدار از قنوات است و این مسیر از طریق مرمت و بازسازی هدفمند و اولویت‌بندی قنوات، حفاظت از حریم، کاهش عوامل تخریب، ارتقای بهره‌وری آب در اراضی وابسته، اصلاح الگوی کشت و بهبود روش‌های آبیاری دنبال می‌شود.

جوادی افزود: تقویت مشارکت و حکمرانی محلی بهره‌برداران، میراب‌ها، مقنی‌ها و تشکل‌های آب‌بران و همچنین پیوند دادن اقدامات مرتبط با قنوات به برنامه‌های تعادل‌بخشی آبخوان و افزایش تاب‌آوری در برابر خشکسالی و تغییر اقلیم، از دیگر محورهای مورد توجه برای حفظ این میراث آبی ارزشمند در سال‌های آینده است.

*