کانون‌های گرد و غبار قم به محدوده‌ای ۳۴۰ هزار هکتاری رسیده‌اند

مرتضی داوودی، در گفت‌وگو با ایسنا با اشاره به تغییرات ایجادشده در کانون‌های بحرانی گرد و غبار و شناسایی کانون‌های جدید در استان، اظهار کرد: وضعیت وزش باد در قم به گونه‌ای است که حدود هفت ماه و نیم از سال، جهت وزش باد از غرب به شرق است و در این شرایط، شهر قم کمتر تحت تأثیر کانون‌های داخلی گرد و غبار قرار می‌گیرد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم افزود: در این بازه زمانی، به دلیل اینکه معمولاً هوا و زمین از رطوبت برخوردار است و بارندگی نیز اتفاق افتاده، کانون‌های نزدیک به شهر کمتر فعال می‌شوند و در نتیجه میزان تأثیرگذاری آنها بر شهر قم کاهش می‌یابد.

وی ادامه داد: از اواخر اردیبهشت و اوایل خرداد، جهت وزش باد در قم تغییر می‌کند و این وضعیت تا پایان شهریور و اوایل مهر ادامه دارد؛ در این دوره شرایط معکوس می‌شود و کانون‌های واقع در شرق قم به عنوان منشأ گرد و غبار شهر قم عمل می‌کنند.

داوودی با بیان اینکه مردم این استان از گذشته با پدیده گرد و غبار مواجه بوده‌اند، گفت: وجود گرد و غبار در قم موضوع جدیدی نیست، اما تشدید این پدیده در سال‌های اخیر، نتیجه مجموعه اقداماتی است که در سال‌های گذشته انجام شده و آثار آن اکنون نمایان شده است.

عوامل مؤثر بر تشدید کانون‌های گرد و غبار در قم

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم یکی از مهم‌ترین عوامل مؤثر در این زمینه را وضعیت مناطق مسیله و حسین‌آباد میش‌مست دانست و اظهار کرد: این مناطق در گذشته از منابع آبی ورودی به استان تغذیه می‌شدند، اما امروز تقریباً هیچ ورودی آبی ندارند.

وی تصریح کرد: منطقه‌ای که در گذشته به عنوان جنگل شناخته می‌شد و همچنان در میان مردم محلی با عنوان جنگل شناخته می‌شود، در منطقه مسیله امروز به یکی از کانون‌های گرد و غبار تبدیل شده است. بخشی از اراضی این منطقه نیز در گذشته زیر کشت قرار داشت و برای تولید محصولات زراعی و علوفه مورد استفاده قرار می‌گرفت و با رها شدن اراضی کشاورزی، این زمین‌ها به کانون گرد و غبار تبدیل شده‌اند.

داوودی مسئله حقابه را یکی دیگر از عوامل مؤثر بر وضعیت این مناطق عنوان کرد و گفت: پس از احداث سدهایی بر روی رودخانه‌های قمرود و قره‌چای، از جمله سد الغدیر، سد ۱۵ خرداد و سایر بندهای ایجادشده بر روی این رودخانه‌ها، میزان ورودی آب به این منطقه تقریباً به حداقل رسیده است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم افزود: تنها رودخانه دائمی این منطقه، رودخانه شور است که آن نیز با مسائلی مواجه شده و لازم است موضوع آن پیگیری شود. خوشبختانه مجموعه استان، نمایندگان و مسئولان آب منطقه‌ای در حال پیگیری این موضوع هستند تا اقدامی که از سوی برخی مسئولان استان تهران درباره اختصاص بخشی از آب به حقابه ورامین مطرح شده، عملیاتی نشود.

وی برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی را از دیگر عوامل مؤثر بر تشدید کانون‌های گرد و غبار دانست و اظهار کرد: این مسئله هم از طریق برداشت بی‌رویه از چاه‌های مجاز و هم از طریق وجود چاه‌های غیرمجاز اتفاق افتاده است.

داوودی با اشاره به نقش چرای دام در وضعیت مراتع و عرصه‌های منطقه، گفت: دامداری از گذشته در این مناطق وجود داشته است، اما با تغییر شرایط منطقه، شیوه بهره‌برداری تغییر نکرده و تعداد دام نیز متناسب با شرایط جدید تعدیل و به‌روزرسانی نشده است که این موضوع می‌تواند در وضعیت منطقه اثرگذار باشد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم فعالیت معادن را از دیگر عوامل مؤثر بر وضعیت منطقه دانست و افزود: فعالیت برخی معادن نیز در این زمینه مؤثر است که حداقل یکی از این معادن، معدن گسترده‌ای است.

وی ادامه داد: در کنار عوامل انسانی، عوامل طبیعی نیز در تشدید این وضعیت مؤثر هستند که تغییر رژیم بارندگی از جمله آنهاست. البته کاهش قابل توجهی در میزان بارندگی نداشته‌ایم، اما مدت دوره‌های بارندگی کاهش یافته و تکرار بارندگی‌ها نیز کمتر شده است؛ همچنین بارش‌ها بیشتر به صورت رگباری اتفاق می‌افتند تا اینکه شاهد بارندگی آرام و مستمر در طول زمان باشیم.

اتصال دو کانون گرد و غبار «حسین‌آباد میش‌مست» و «مسیله» در قم

داوودی با بیان اینکه مجموعه عوامل طبیعی و انسانی موجب اتصال دو کانون حسین‌آباد میش‌مست و مسیله شده است، اظهار کرد: این دو کانون تقریباً با یکدیگر ترکیب شده‌اند و محدوده آنها از حاشیه اتوبان قم ـ کاشان آغاز شده و تا حاشیه جاده قم ـ گرمسار امتداد دارد و محدوده‌ای حدود ۳۴۰ هزار هکتاری را در بر می‌گیرد که بخش عمده آن عرصه بیابانی است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم وی افزود: این منطقه دارای تعدادی چشمه فعال است و با توجه به مطالعات انجام‌شده و برنامه‌ها و رهنمودهای ارائه‌شده از سوی مجموعه هواشناسی، تعدادی از کانون‌های گرد و غبار در این منطقه شناسایی شده است.

وی با اشاره به محدودیت اعتبارات و ضرورت تمرکز بر کانون‌های اصلی گرد و غبار، گفت: با توجه به محدودیت منابع و با هدف شناسایی کانونی که بیشترین بار گرد و غبار را به قم و شهر قم وارد می‌کند، تمرکز مطالعات بر منطقه نواران و سراجه قرار گرفت.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم اضافه ادامه داد: در نتیجه این مطالعات، محدوده‌ای حدود ۵۲ هزار هکتاری شناسایی شد که مطالعات اجرایی آن توسط اداره‌کل منابع طبیعی استان انجام گرفت و پس از تأیید در شورای برنامه‌ریزی استان، در کمیته فنی سازمان منابع طبیعی و دفتر امور بیابان نیز به تأیید رسید.

وی تاکید کرد: این طرح پس از آن در کارگروه مقابله با گرد و غبار مورد تأیید قرار گرفت و در نهایت به ستاد ملی مقابله با گرد و غبار ارائه شد و تأییدیه اصلی را برای جذب اعتبارات مرتبط با گرد و غبار دریافت کرد تا اعتبارات در این منطقه و بر اساس کتابچه طرح مورد استفاده قرار گیرد.

داوودی با اشاره به آغاز عملیات اجرایی در کانون ۵۲ هزار هکتاری گرد و غبار استان از سال ۱۴۰۳، اظهار کرد: از سال ۱۴۰۳ عملیات اجرایی را در این منطقه آغاز کردیم، اما واقعیت این است که در حال حاضر بیشتر در حال کاهش آثار بیابان‌زایی در منطقه هستیم و هنوز نتوانسته‌ایم عوامل اصلی ایجاد و تشدید بیابان‌زایی را کنترل کنیم.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم وی افزود: باید از حالت پاسخ به مشکلات خارج شویم و به سراغ اصل موضوع و عوامل اصلی ایجاد بیابان‌زایی برویم. نمی‌توانیم صرفاً به آثار بیابان‌زایی واکنش نشان دهیم، بلکه باید عوامل اصلی ایجاد آن را کنترل کنیم.

وی اضافه کرد: شرایط ما در بحث بیابان مانند جانداری است که از پشت و از همه طرف به آن حمله می‌شود و بدنش را زخمی می‌کنند؛ ما نشسته‌ایم و زخم‌های کوچک را یکی‌یکی بخیه می‌زنیم، در حالی که زخم‌های عمیق‌تر با شدت و سرعت بیشتری از توان عملکرد ما به این پیکره وارد می‌شود و این وضعیت خطرناک است.

داوودی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در سال‌های اخیر ادامه داد: با رویکردی که طی چند سال گذشته در استان شکل گرفته و با توجهی که از سوی استاندار و دستگاه‌های اصلی درگیر از جمله مدیریت بحران، منابع طبیعی، محیط زیست و هواشناسی صورت گرفته، اتفاقات خوبی رقم خورده است.

وی افزود: اقداماتی که طی دو سال اخیر در استان انجام شده، سابقه نداشته یا کم‌سابقه بوده و شرایطی را ایجاد کرده است که بتوانیم اعتبارات را فعال کنیم، اما در کنار این اقدامات، باید در موضوع اصلی نیز بتوانیم عوامل بیابان‌زایی منطقه را کنترل کنیم و پس از آن به سمت کاهش آثار بیابان‌زایی برویم.

باید از رویکرد مقابله به سمت کنترل بیابان‌زایی حرکت کنیم

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم تأکید کرد: باید از رویکرد مقابله با بیابان‌زایی و واکنش به آثار آن عبور کنیم و به سمت کنترل بیابان‌زایی حرکت کنیم و این نگاه باید به عنوان یک واقعیت در استان جا بیفتد.

وی با بیان اینکه تحقق این موضوع به دلیل ارتباط مستقیم آن با آب و حقابه دشوار است، گفت: مسئله اصلی آب و حقابه است و در این زمینه نیز دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد؛ برخی دوستان معتقدند آب وجود ندارد، در حالی که برخی دیگر معتقدند آب وجود دارد اما مدیریت آب به شکل صحیح انجام نمی‌شود.

داوودی ادامه داد: برای بررسی این موضوع می‌توان تصاویر هوایی منطقه ساوه و سد الغدیر را قبل و بعد از احداث سد بررسی کرد و دید که پیش از احداث سد چه میزان اراضی کشاورزی در اطراف وجود داشته و پس از احداث سد چه میزان اراضی کشاورزی ایجاد شده است.

وی افزود: همین موضوع را می‌توان درباره منطقه نیز بررسی کرد؛ پیش از احداث سد ۱۵ خرداد و سد الغدیر، رودخانه‌های قره‌چای و قمرود به یکدیگر متصل می‌شدند و یک جریان واحد را وارد پهنه‌های آبی منطقه می‌کردند.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم گفت: این آب‌ها در گذشته سه پهنه آبی منطقه شامل دریاچه حوض سلطان، تالاب مره و دریاچه نمک را تغذیه می‌کردند، اما متأسفانه اکنون ورودی آب به این پهنه‌ها تقریباً به صفر رسیده است و این موضوع می‌تواند در شرایط منطقه تأثیرگذار باشد.

وی تصریح کرد: اگر بتوانیم حداقل‌های لازم در زمینه حقابه و منابع آبی را تأمین کنیم، در کنار آن منابع طبیعی در زمینه مدیریت چرای دام فعال‌تر شود، مجموعه صنعت، معدن و تجارت کنترل بیشتری بر فعالیت معادن در این مناطق داشته باشد و مجموعه آب منطقه‌ای نیز در زمینه برداشت از منابع آب زیرزمینی و چاه‌های غیرمجاز فعال‌تر عمل کند، مجموعه این اقدامات می‌تواند در آینده بر شرایط منطقه و جامعه اثرگذار باشد.

وی با اشاره به اقدامات انجام‌شده در حوزه نهال‌کاری گفت: در سال گذشته حدود هزار و ۳۰۰ هکتار عملیات نهال‌کاری در آن منطقه انجام دادیم، اما عرصه‌ای که برای آن طرح تهیه شده، حدود ۵۲ هزار هکتار است.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم ادامه داد: در واقع در یک سال توانسته‌ایم حدود دو درصد از این عرصه را پوشش دهیم، در حالی که برنامه پیش‌بینی‌شده یک برنامه پنج تا شش ساله است و در برنامه شش‌ساله باید هر سال حداقل ۹ تا ۱۰ درصد از عرصه تحت عملیات قرار گیرد. بنابراین برای رسیدن به برنامه پیش‌بینی‌شده، باید میزان عملیات را حداقل پنج برابر افزایش دهیم که بخش عمده آن نیازمند تأمین اعتبار است.

داوودی با اشاره به تلاش برای تأمین منابع مالی از مسیرهای مختلف گفت: علاوه بر اعتبارات ملی، به دنبال استفاده از منابع دیگری مانند مسئولیت اجتماعی، مالیات و ظرفیت خیرین هستیم و تاکنون نیز تا حدی در این زمینه فعال بوده‌ایم.

کاشت حدود ۲۷ هزار اصله نهال توسط خیرین

وی افزود: در سال گذشته حدود ۲۷ هزار اصله نهال توسط خیرین در این منطقه کاشته شد. همچنین سه پویش در منطقه برگزار کردیم که در جریان آن بیش از ۱۰ هزار اصله نهال توسط مردم منطقه و مردم شهر قم در این عرصه کاشته شد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم با اشاره به اعتبارات پیش‌بینی‌شده برای سال جاری اظهار کرد: در کنار اعتبارات ملی و استانی، موضوع استفاده از اعتبارات مسئولیت اجتماعی را نیز پیگیری کرده‌ایم که نتیجه داده و نهایی شده است و با توجه به آغاز فصل مناسب، منتظر هستیم عملیات اجرایی را آغاز کنیم.

وی در ادامه با تشریح اقدامات انجام‌شده در حوزه بیابان‌زدایی گفت: در بحث بیابان فعالیت‌های مختلفی انجام می‌شود که یکی از آنها نهال‌کاری است. همچنین عملیات‌هایی مانند باد شکن زنده، بادشکن غیرزنده، تله رسوب‌گیر، مدیریت رواناب، نهال‌کاری، بوته‌کاری و کپه‌کاری در دستور کار قرار دارد و متناسب با مطالعات انجام‌شده و شرایط اقلیمی منطقه تلاش می‌کنیم مناسب‌ترین عملیات را اجرا کنیم.

داوودی با اشاره به تغییر رویکرد سازمان منابع طبیعی کشور در حوزه درختکاری تصریح کرد: سیاست سازمان منابع طبیعی کشور صرفاً درختکاری نیست؛ ما درخت را در جایی می‌کاریم که امکان انجام عملیات مراقبت و حفاظت پس از آن نیز وجود داشته باشد.

وی افزود: گونه‌هایی که در عرصه‌های بیابانی استفاده می‌شوند با گونه‌هایی که از سوی شهرداری‌ها برای فضای سبز توزیع می‌شوند متفاوت هستند. برای فضای سبز، گونه‌هایی در اختیار مردم قرار می‌گیرد که امکان مراقبت و نگهداری از آنها وجود داشته باشد، اما گونه‌هایی که برای عرصه‌های بیابانی تولید و مورد استفاده قرار می‌گیرند، متناسب با شرایط اقلیمی و محیطی همان منطقه انتخاب می‌شوند.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم ادامه داد: این نهال‌ها قرار نیست به صورت دائمی و همیشگی تحت مراقبت و نگهداری منابع طبیعی باشند. ما معمولاً دو تا سه سال این نهال‌ها را آبیاری می‌کنیم و پس از آن باید بتوانند خود را با شرایط منطقه سازگار کنند.

وی با بیان اینکه میزان آبیاری این گونه‌ها نیز محدود است، گفت: گونه‌هایی که در عرصه‌های بیابانی استفاده می‌شوند، گونه‌هایی هستند که توان تحمل شرایط منطقه را دارند.

داوودی با اشاره به تصور عمومی درباره نهال‌کاری در عرصه‌های بیابانی اظهار کرد: زمانی که مردم عادی را برای پویش‌ها و نهال‌کاری به عرصه‌های بیابانی می‌بریم، معمولاً انتظار دارند درختی بلند یا نهالی با ارتفاع یک تا یک‌ونیم متر در منطقه کاشته شود، در حالی که گونه‌های مورد استفاده در عرصه‌های بیابانی چنین ویژگی‌ای ندارند.

وی افزود: در این عرصه‌ها معمولاً گونه‌هایی مانند اسفناج وحشی، گز شور، قره‌داغ و اشنان کاشته می‌شود که بتوانند پس از دو تا سه سال، بدون حمایت و حفاظت مستقیم منابع طبیعی، شرایط منطقه را تحمل کنند.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم تأکید کرد: البته پس از این دو تا سه سال، به این معنا نیست که چتر حمایتی منابع طبیعی به طور کامل برداشته می‌شود؛ بلکه اقدامات حفاظتی و قرق همچنان ادامه دارد تا از قطع و برداشت بی‌رویه، چرای خارج از فصل و سایر آسیب‌ها جلوگیری شود و موضوعات مربوط به آبیاری و نگهداری نیز در دوره مورد نیاز دنبال خواهد شد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم در ادامه با اشاره به نقش رسانه‌ها در اطلاع‌رسانی درباره خدمات دستگاه‌های اجرایی اظهار کرد: یکی از موضوعاتی که همیشه چشم ما به کمک خبرنگاران و رسانه‌هاست، انعکاس اقدامات و خدماتی است که انجام می‌دهیم.

وی افزود: بخش قابل توجهی از فعالیت‌های منابع طبیعی خارج از عرصه‌های شهری و در مناطق دور از سکونتگاه‌ها انجام می‌شود و به همین دلیل ممکن است این اقدامات کمتر به چشم مردم بیاید، اما خبرنگاران و رسانه‌های تصویری و نوشتاری می‌توانند به عنوان پل ارتباطی میان دستگاه و مردم، این اقدامات را به جامعه معرفی کنند.

داوودی با اشاره به مهم‌ترین اقدامات این اداره‌کل در سال ۱۴۰۴ گفت: یکی از مهم‌ترین اقدامات ما در سال گذشته در حوزه بیابان بود و در پروژه‌های مختلف، بیش از یک‌هزار و ۳۰۰ هکتار عملیات نهال‌کاری در آن منطقه انجام دادیم.

وی افزود: این عملیات در پروژه‌های مختلف انجام شد و از جمله یک پروژه ۶۴۷ هکتاری و یک پروژه ۲۷۰ هکتاری نهال‌کاری داشتیم و در بخش دیگری نیز عملیات نهال‌کاری انجام شد که در مجموع، بیش از یک‌هزار و ۳۰۰ هکتار را شامل می‌شد.

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم ادامه داد: همان‌طور که اشاره شد، ۲۷ هزار اصله نهال نیز توسط خیرین در این منطقه کاشته شد که این میزان تقریباً معادل ۲۷۰ هکتار عرصه نهال‌کاری است و مجموع این اقدامات، یکی از اقدامات شاخص منابع طبیعی استان در سال ۱۴۰۴ بود.

وی در تشریح عملکرد حوزه حفاظت نیز گفت: در سال ۱۴۰۴ تعداد ۹۴ پرونده حفاظتی داشتیم که حدود ۲۳۵ هکتار از عرصه‌ها را شامل می‌شد. همچنین حدود ۳۱۰ فقره رفع تصرف انجام شد که ۶۹ هکتار را به خود اختصاص می‌داد.

داوودی افزود: در حوزه حریق نیز ۶ مورد آتش‌سوزی داشتیم که در جریان آن متأسفانه ۱۳ هکتار از عرصه‌های منابع طبیعی از بین رفت، اما با تلاش همکاران از گسترش و توسعه آتش‌سوزی‌ها جلوگیری شد.

وی با اشاره به مقابله با قاچاق چوب اظهار کرد: در سال گذشته ۱۵ مورد قاچاق چوب نیز داشتیم که مجموع آن حدود ۴۵ تن بود.

تامین و تخصیص ۶ هزار هکتار زمین برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی

مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری استان قم در ادامه به موضوع تخصیص اراضی ملی اشاره کرد و گفت: سال گذشته حدود ۶ هزار هکتار از اراضی ملی را در راستای توسعه فناوری‌ها و انرژی‌های پاک در اختیار مجموعه امور اراضی قرار دادیم تا برای توسعه نیروگاه‌های خورشیدی مورد استفاده قرار گیرد.

وی همچنین درباره همکاری منابع طبیعی با اداره‌کل راه و شهرسازی استان قم گفت: بخش قابل توجهی از زمین‌های مورد نیاز در این حوزه از سوی اداره‌کل منابع طبیعی قم تأمین شده است. این اقدام در چارچوب وظایف منابع طبیعی انجام شده، اما همراهی و همکاری شکل‌گرفته در استان در این زمینه نیز قابل توجه بوده و نمود آن را در سطح وزارت راه و شهرسازی شاهد هستیم.

*