درمان ترکیبی سرطان پستان با هیدروژل حساس به نور

به گزارش ایسنا، به نقل از بنیاد ملی علم ایران (INSF)، فرناز آزادیخواه در دوره پسادکتری خود با راهنمایی علیرضا کریمی در دانشگاه اراک پژوهشی با عنوان «طراحی و تهیه سامانه‌های هیدروژلی حساس به نور بر پایه پلیمر زیستی کیتوزان حاوی داروی شیمی‌درمانی متوترکسات و بررسی اثربخشی آن در درمان ترکیبی شیمی‌درمانی و نورپویادرمانی» انجام داده است.

آزادیخواه با اشاره به اهمیت توسعه روش‌های نوین درمان سرطان گفت: در این پژوهش، یک سامانه پیشرفته دارورسانی مبتنی بر هیدروژل طبیعی کیتوزان طراحی و ارزیابی شد که هدف آن افزایش اثربخشی درمان سرطان پستان و کاهش عوارض جانبی ناشی از روش‌های متداول شیمی‌درمانی است. این سامانه با ترکیب داروی ضدسرطان متوترکسات (MTX) و ماده حساس به نور پریلن دی‌ایمید (PDI) در بستر کیتوزانی، امکان استفاده هم‌زمان از شیمی‌درمانی و نورپویادرمانی را فراهم می‌کند.

وی افزود: کیتوزان به‌عنوان یک پلیمر زیستی طبیعی، به‌دلیل زیست‌سازگاری، زیست‌تخریب‌پذیری و توانایی بالا در جذب و نگهداری ترکیبات دارویی، به‌عنوان ماتریس هیدروژلی این سامانه انتخاب شد. این هیدروژل می‌تواند دارو را به‌صورت کنترل‌شده و هدفمند در محل مورد نظر آزاد کند و نقش یک حامل پایدار برای انتقال عوامل درمانی را ایفا کند.

این پژوهشگر با اشاره به نقش متوترکسات در این سامانه اظهار کرد: این دارو با مهار آنزیم دی‌هیدروفولات ردوکتاز، فرآیند سنتز DNA را مختل کرده و مانع تکثیر و رشد سلول‌های سرطانی می‌شود. آزادسازی موضعی متوترکسات از بستر هیدروژلی، ضمن حفظ غلظت درمانی دارو در ناحیه تومور، از توزیع گسترده آن در بدن و بروز عوارض ناخواسته جلوگیری می‌کند.

وی ادامه داد: ماده پریلن‌دی‌ایمید نیز به‌عنوان یک فتوسنسایزر عمل می‌کند. این ماده پس از قرار گرفتن در معرض تابش نور لیزر با طول موج مناسب، انرژی نور را جذب کرده و با انتقال آن به اکسیژن مولکولی، موجب تولید گونه‌های فعال اکسیژن به‌ویژه اکسیژن سینگلت می‌شود. این گونه‌های فعال می‌توانند با ایجاد آسیب اکسیداتیو به ساختارهای حیاتی سلول مانند DNA، پروتئین‌ها و لیپیدها، سلول‌های سرطانی را به سمت مرگ برنامه‌ریزی‌شده یا آپوپتوز هدایت کنند.

آزادیخواه با تشریح اثر هم‌افزای این سامانه گفت: ترکیب شیمی‌درمانی با نورپویادرمانی در یک بستر واحد، موجب افزایش کارایی درمان می‌شود؛ به‌گونه‌ای که متوترکسات سلول‌های در حال تقسیم را هدف قرار می‌دهد و اثر فوتودینامیکی PDI نیز آسیب گسترده‌تری به سلول‌های سرطانی وارد می‌کند. این عملکرد دوگانه می‌تواند حتی در برابر برخی سلول‌های مقاوم به شیمی‌درمانی نیز مؤثر باشد.

وی افزود: استفاده از این سامانه امکان کاهش مقدار مصرف متوترکسات را فراهم می‌کند و در نتیجه می‌تواند عوارض ناشی از دوزهای بالای این دارو، از جمله تهوع، استفراغ، زخم‌های دهانی و سمیت اندام‌هایی مانند کبد و کلیه را کاهش دهد. همچنین آزادسازی کنترل‌شده دارو و محدود شدن اثر نورپویادرمانی به ناحیه تابش، آسیب به بافت‌های سالم را به حداقل می‌رساند.

این پژوهشگر با اشاره به نتایج آزمایش‌های انجام‌شده خاطرنشان کرد: بررسی‌های انجام‌شده نشان داد این سامانه هیدروژلی با استفاده از دوز پایین متوترکسات و تابش نور لیزر، توانست بیش از ۸۰ درصد از سلول‌های سرطان پستان MDA-MB-231 را از بین ببرد، در حالی که سلول‌های سالم MCF-10A آسیب قابل توجهی نشان ندادند. این نتایج بیانگر اثربخشی و هدفمندی بالای این روش درمانی است.

وی در پایان اظهار کرد: سامانه هیدروژلی حساس به نور مبتنی بر کیتوزان، ظرفیت بالایی برای استفاده در درمان سرطان پستان و دیگر سرطان‌های پاسخ‌گو به شیمی‌درمانی و نورپویادرمانی دارد. این رویکرد می‌تواند گامی مؤثر در مسیر توسعه درمان‌های کم‌تهاجمی‌تر، کارآمدتر و کم‌عارضه‌تر برای بیماران سرطانی باشد؛ هرچند برای ورود به کاربردهای بالینی، انجام مطالعات پیش‌بالینی و بالینی تکمیلی ضروری است.

*