مدیریت مصرف آب یک ضرورت دائمی است، نه یک انتخاب

پدر علم هواشناسی ایران با اشاره به پیش‌بینی‌های اقلیمی و هشدارهای سازمان جهانی هواشناسی درباره افزایش دمای زمین، تأکید کرد: بررسی الگوهای جوی نشان می‌دهد تابستان پیش‌رو در محدوده نرمال قرار دارد و برخلاف برخی گمانه‌زنی‌ها، نشانه‌ای از یک گرمای استثنایی و غیرعادی دیده نمی‌شود، ولی یک موج گرمای موقت در اواخر خرداد را داریم، اما در پاییز بارش‌های بهتری را نسبت به سال گذشته تجربه خواهیم کرد.

به گزارش ایسنا، آب، حیاتی‌ترین منبع طبیعی برای تداوم زندگی و توسعه جوامع انسانی، در بسیاری از نقاط جهان به یکی از مهمترین چالش‌های قرن بیست و یکم تبدیل شده و برای کشوری مانند ایران که بخش عمده‌ای از آن در کمربند خشک و نیمه‌خشک جهان قرار دارد، آب همواره عنصری تعیین‌کننده در شکل‌گیری تمدن، کشاورزی، استقرار جمعیت و توسعه اقتصادی بوده است.

تاریخ ایران با تلاش برای دسترسی، ذخیره و مدیریت این منبع ارزشمند گره خورده و این تلاش‌ها را می‌توان از قنات‌های چند هزار ساله تا احداث سدها و شبکه‌های گسترده انتقال آب جستجو کرد. اما آنچه امروز کشور با آن روبرو شده، دیگر تنها یک دوره خشکسالی یا کم ‌بارشی مقطعی نیست؛ بلکه ما با شرایطی مواجه هستیم که بسیاری از کارشناسان از آن به عنوان «بحران ساختاری آب» یاد می‌کنند؛ این بحران حاصل همزمان تغییر اقلیم، کاهش بارندگی، افزایش دما، رشد جمعیت، توسعه نامتوازن و دهه‌ها بهره‌برداری فراتر از ظرفیت منابع آبی است.

این امر سبب شده که حالا ایران در زمره کشورهای دارای بیشترین نرخ افت منابع آب زیرزمینی در جهان قرار گیرد، به گونه‌ای که بر اساس مطالعات علمی، آب‌های زیرزمینی امروزه حدود ۶۰ درصد نیاز آبی کشور را تأمین می‌کنند، در حالی که بیش از ۹۰ درصد مصرف آب ایران در بخش کشاورزی صورت می‌گیرد؛ بخشی که در بسیاری از مناطق همچنان با روش‌های سنتی و راندمان پایین آبیاری اداره می‌شود.

افزایش شمار چاه‌های عمیق و نیمه‌عمیق، برداشت‌های مجاز و غیرمجاز و اتکای روزافزون به سفره‌های زیرزمینی، باعث شده است ذخایری که طی صدها تا هزاران سال شکل گرفته‌اند، با سرعتی بسیار بیشتر از توان تجدید طبیعی خود تخلیه شوند. پژوهش‌ها نشان می‌دهد حجم برداشت از آبخوان‌های کشور طی دهه‌های اخیر به سطحی رسیده که بسیاری از حوضه‌های آبریز ایران با کاهش شدید ذخایر آب زیرزمینی و افت کیفیت منابع آبی مواجه شده‌اند.

پیامد این برداشت بی‌رویه تنها به کمبود آب محدود نمی‌شود. یکی از نگران‌کننده‌ترین نتایج تخلیه آبخوان‌ها، پدیده فرونشست زمین است؛ رخدادی خاموش اما ویرانگر که به تدریج زیرساخت‌ها، اراضی کشاورزی، راه‌ها، خطوط انتقال انرژی، تأسیسات شهری و حتی سکونتگاه‌های انسانی را تهدید می‌کند. هنگامی که آب از لایه‌های زیرزمینی خارج می‌شود، فضای خالی میان ذرات خاک از بین می‌رود و لایه‌های زمین به طور برگشت‌ناپذیر فشرده می‌شوند. در چنین شرایطی سطح زمین به آرامی پایین می‌رود و ظرفیت ذخیره‌سازی آب در آبخوان‌ها نیز برای همیشه کاهش می‌یابد. برخلاف زلزله که در چند ثانیه رخ می‌دهد، فرونشست فرآیندی تدریجی است، اما آثار آن می‌تواند در بلندمدت بسیار گسترده‌تر و پرهزینه‌تر باشد.

اما به اعتقاد پدر علم هواشناسی ایران، بحران امروز آب ایران نه ناشی از کاهش بارش‌ها بلکه به دلیل عدم مدیریت منابع آبی و مصرف آن است.

هشدارهای جهانی برای افزایش دما

دکتر حسین اردکانی، پدر علم هواشناسی کشور در گفت‌وگو با ایسنا، درباره پیش‌بینی‌های مربوط به گرمای تابستان و هشدارهای مطرح‌شده از سوی سازمان جهانی هواشناسی، گفت: سازمان جهانی هواشناسی در ماه‌های گذشته نسبت به افزایش دمای جهانی هشدار داده و اعلام کرده است که به دلیل برخی ناهنجاری‌های اقلیمی و افزایش دمای آب در بخش‌هایی از اقیانوس آرام، میانگین دمای زمین در سطح بالایی قرار خواهد گرفت.

وی افزود: افزایش دمای آب در بخش‌هایی از اقیانوس آرام موجب برهم خوردن شرایط نرمال اقلیمی می‌شود و آثار آن در نقاط مختلف جهان مشاهده خواهد شد. بر همین اساس نیز گزارش‌هایی درباره ثبت یکی از گرم‌ترین سال‌های اخیر در سطح جهان منتشر شده است.

این پیشکسوت هواشناسی با اشاره به سابقه طولانی فعالیت خود در این حوزه، گفت: بیش از ۶۵ سال است که در زمینه هواشناسی فعالیت و مطالعه می‌کنم و معتقدم تحلیل وضعیت اقلیمی باید بر پایه داده‌های علمی، مشاهدات و بررسی‌های تخصصی انجام شود و از هرگونه قضاوت غیرعلمی در این زمینه پرهیز شود.

اردکانی با اشاره به وضعیت دمایی کشور در فصل تابستان، گفت: در تهران بیشینه دما در گرم‌ترین تابستان‌ها تاکنون حدود ۴۴ تا ۴۴.۵ درجه سانتی‌گراد بوده و در برخی مناطق استان خوزستان نیز دما به ۵۴ تا ۵۵ درجه رسیده است.

وی افزود: اگر قرار باشد تابستان امسال بسیار شدید و غیرعادی باشد، باید انتظار دماهای بسیار بالاتری مانند ۴۶ تا ۴۷ درجه در تهران و حتی ۵۷ تا ۵۸ درجه در خوزستان را داشته باشیم که از نظر علمی و بر اساس تجربه شخصی، چنین شرایطی قابل پذیرش نیست.

اردکانی ادامه داد: با توجه به بررسی الگوهای جوی و عوامل مؤثر بر تغییرات دما، به نظر نمی‌رسد امسال تابستانی بسیار گرم‌تر از حد نرمال داشته باشیم. در حال حاضر نیز شرایط دمایی کشور نشان‌دهنده وضعیت غیرعادی نیست.

وی با اشاره به نوسانات کوتاه‌مدت جوی، اظهار کرد: از حدود ۲۰ تا ۲۵ خردادماه یک موج گرمایی در کشور رخ خواهد داد که در برخی مناطق دما می‌تواند تا حدود ۳۹ درجه افزایش یابد، اما این وضعیت موقتی است و پس از آن، شرایط به حالت معمول بازمی‌گردد. در مجموع، برای تیر و مرداد شرایط گرما طبیعی خواهد بود و از نیمه مرداد نیز به تدریج کاهش دما پیش‌بینی می‌شود. بنابراین برآورد کلی من این است که تابستان امسال در محدوده نرمال قرار خواهد داشت.

تشریح پاییز ۱۴۰۵

پدر علم هواشناسی ایران با تاکید بر اینکه برخلاف برخی پیش‌بینی‌ها، شواهد موجود از دیدگاه من نشان نمی‌دهد که امسال با تابستانی استثنایی یا بسیار گرم مواجه باشیم، به وضعیت پاییز و زمستان امسال اشاره کرد و گفت: امیدوارم پاییز امسال نسبت به سال گذشته شرایط بهتری داشته باشد و بارش‌ها از اوایل آبان‌ماه آغاز شود، به گونه‌ای که شاهد پاییز خشک و بدون بارندگی طولانی‌مدت نباشیم. بر اساس برآوردهای فعلی، انتظار می‌رود پاییز و زمستان امسال وضعیت بارشی مناسب‌تری نسبت به سال قبل داشته باشد و این موضوع می‌تواند تا حدی به بهبود شرایط کم‌آبی کشور کمک کند.

وی با اشاره به پیچیدگی‌های علم هواشناسی، اظهار کرد: هواشناسی علمی بسیار پیچیده است و برای تحلیل دقیق آن باید داده‌های گسترده و مدل‌های فیزیکی و دینامیکی مختلف بررسی شود. بر همین اساس، گاهی تفاوت نظرها در پیش‌بینی‌ها طبیعی است.

اردکانی در ادامه با انتقاد از وضعیت ساختاری برخی نهادهای مرتبط، گفت: توسعه و تقویت نظام هواشناسی کشور نیازمند توجه جدی‌تر است تا بتواند پاسخگوی نیازهای ملی باشد.

بارورسازی ابرها

وی همچنین درباره موضوع بارورسازی ابرها و نقش آن در مدیریت منابع آب، افزود: بارورسازی ابرها در برخی کشورها از جمله آمریکا، ژاپن، اسپانیا و پرتغال اجرا شده، اما این روش نیازمند زیرساخت‌های دقیق و بررسی‌های کامل است و در همه شرایط نیز بازدهی بالایی ندارد.

اردکانی ادامه داد: اجرای این طرح در مناطق دارای سدهای کلیدی باید با بررسی دقیق شرایط جغرافیایی، زیرساخت‌های حمل‌ونقل، امکانات اجرایی و هماهنگی میان دستگاه‌های مختلف از جمله وزارت نیرو و سایر نهادهای مرتبط انجام شود تا بتواند اثرگذاری واقعی داشته باشد.

این پیشکسوت هواشناسی کشور با تأکید بر ضرورت مدیریت منابع آب در کشور، گفت: ایران در یک منطقه کم‌بارش قرار دارد و شرایط اقلیمی آن همواره با محدودیت منابع آبی همراه بوده است. در سال‌های اخیر نیز نباید رخدادهای بارشی شدید در برخی مقاطع مانند سال‌های پربارش گذشته را ملاک شرایط پایدار اقلیمی قرار داد.

وی افزود: تغییرات اقلیمی در دهه‌های اخیر نشان می‌دهد که کشور دیگر در شرایط گذشته از نظر بارش‌های سنگین و برف‌های شدید قرار ندارد، هرچند ممکن است چنین رخدادهایی به‌صورت مقطعی رخ دهد، اما الگوی غالب تغییر کرده است. بخشی از مشکلات کنونی کشور در حوزه آب، ناشی از کم‌بارشی است، اما بخش مهمتر به مدیریت مصرف بازمی‌گردد. این موضوع باید هم در سطح دولت و هم در سطح جامعه نهادینه شود و مردم از دوران کودکی با مفهوم محدودیت منابع آب و ضرورت صرفه‌جویی آشنا شوند. مدیریت مصرف آب باید هم در سطح دولت و هم در سطح جامعه نهادینه شود و مردم از دوران کودکی با مفهوم محدودیت منابع آب و ضرورت صرفه‌جویی آشنا شوند. مدیریت مصرف آب باید هم در سطح دولت و هم در سطح جامعه نهادینه شود و مردم از دوران کودکی با مفهوم محدودیت منابع آب و ضرورت صرفه‌جویی آشنا شوند.

این محقق حوزه هواشناسی با تأکید بر نقش فرهنگ‌سازی در مدیریت آب، اظهار کرد: باید این واقعیت در جامعه پذیرفته شود که ایران در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و مدیریت مصرف آب یک ضرورت دائمی است، نه یک انتخاب. ایران در منطقه‌ای خشک و نیمه‌خشک قرار دارد و مدیریت مصرف آب یک ضرورت دائمی است، نه یک انتخاب.

اردکانی افزود: در کنار وظایف دولت در تأمین و مدیریت منابع آب، تجربه کشورهای پیشرفته نشان می‌دهد که اجرای سیاست‌های دقیق مدیریت مصرف می‌تواند تأثیر قابل توجهی در کاهش بحران آب داشته باشد. برای نمونه در برخی مناطق پرجمعیت مانند کالیفرنیا، حتی در دوره‌های کم‌آبی، مصرف آب با دقت مدیریت می‌شود. در چنین کشورهایی الگوهای مصرف، از جمله آبیاری فضای سبز یا استفاده خانگی از آب، بر اساس شرایط اقلیمی تنظیم می‌شود و این موضوع نقش مهمی در کنترل بحران دارد.

اردکانی با اشاره به اهمیت طرح‌های مدیریت آب، خاطر نشان کرد: اجرای پروژه‌های مدیریت منابع آب در کشورهای مختلف از جمله ژاپن نشان می‌دهد که با برنامه‌ریزی صحیح می‌توان بهره‌وری منابع محدود را به شکل قابل توجهی افزایش داد. ایران نیز می‌تواند با بهره‌گیری از چنین الگوهایی، مدیریت بهتری بر منابع آبی خود داشته باشد. مشکل اصلی کشور تنها کمبود آب نیست، بلکه ضعف در مدیریت منابع و مصرف است و با اصلاح این رویکرد می‌توان تا حد زیادی از شدت بحران کاست. مشکل اصلی کشور تنها کمبود آب نیست، بلکه ضعف در مدیریت منابع و مصرف است و با اصلاح این رویکرد می‌توان تا حد زیادی از شدت بحران کاست.

وی یادآور شد: اجرای طرح‌های مدیریت آب نیازمند برنامه‌ریزی دقیق، نگاه علمی و هماهنگی میان دستگاه‌های اجرایی است و در صورت تحقق این شرایط، می‌توان به بهبود وضعیت منابع آبی کشور امیدوار بود.

*