ضرورت‌ بازتعریف صنعت نشر در عصر هوش مصنوعی

رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران (ایرانداک) با بررسی ترندهای جهانی صنعت نشر گفت: با وجود گذشت حدود سال‌ها از تغییر روندهای نشر در دنیا، صنعت نشر ایران هنوز وارد این فضا نشده و همچنان در مرحله ابتدایی دیجیتالی‌سازی باقی مانده است.

به گزارش ایسنا، محمد حسن‌زاده در نشست تحول دیجیتال و صنعت نشر در ایران که در هفتمین نمایشگاه مجازی کتاب برگزار شد، درباره «تحول دیجیتال در صنعت نشر» گفت: تحول دیجیتال مفهومی است که حدود ۱۰ سال پیش برای کوچ سازمان‌ها و کسب‌وکارها از فضای سنتی به فضای دیجیتال مطرح شد و در این مدت مدل‌های مختلفی برای آن ارائه شده است.

وی با اشاره به مفهوم تحول دیجیتال افزود: مفهوم اصلی تحول دیجیتال این است که چگونه از فناوری‌های نوظهور برای ایجاد یک وضعیت و مدل کاملاً جدید در کسب‌وکارها استفاده کنیم؛ موضوعی که با صرف تغییرات ظاهری یا ارتقای ابزارهای قبلی تفاوت دارد.

حسن‌زاده با اشاره به این‌که تغییر و تحول با یکدیگر متفاوت هستند، در مورد تحولات حوزه ارتباطات گفت: زمانی تلفن ثابت محور ارتباطات بود، اما با ظهور تلفن همراه عملاً آن ساختار قبلی کنار رفت و شکل جدیدی از ارتباط ایجاد شد. تحول دیجیتال زمانی رخ می‌دهد که یک ساختار قدیمی به طور کامل جای خود را به یک ساختار جدید بدهد.

تبدیل کتاب چاپی به فایل دیجیتال تحول دیجیتال نیست

وی ادامه داد: در حوزه نشر نیز صرف تبدیل کتاب چاپی به فایل دیجیتال یا عرضه آن در سامانه‌های اینترنتی، تحول دیجیتال محسوب نمی‌شود. اکنون بسیاری از کتاب‌ها در قالب‌های الکترونیکی یا روی سامانه‌های فروش آنلاین عرضه می‌شوند، اما این روند همچنان ادامه همان مدل سنتی نشر است و تنها شکل ارائه محتوا تغییر کرده است.

رئیس پژوهشگاه ایرانداک با اشاره به راه‌اندازی سامانه عرضه کتاب‌های دانشگاهی در این پژوهشگاه ادامه داد: برای تحقق تحول دیجیتال در نشر باید یک گام فراتر رفت و تغییرات اساسی و تحول را در سه حوزه «تولید کتاب»، «توزیع و فروش» و «خواندن و استفاده» ایجاد کرد. اگر این سه مرحله دچار تحول شوند، در آینده با شکل جدیدی از خواندن، فهمیدن و بهره‌برداری از محتوا مواجه خواهیم شد.

حسن‌زاده با اشاره به روندهای جدید جهانی در حوزه شناخت و یادگیری گفت: امروز همچنان چشم، مهم‌ترین ورودی نظام شناختی انسان در چشم و فرآیند خواندن است، اما در آینده نزدیک کم‌تر از 10 سال ممکن است شیوه دریافت اطلاعات به‌طور اساسی تغییر کند. فناوری‌هایی مبتنی بر ارتباطات الکترومغناطیسی و تراشه‌های هوشمند می‌توانند شیوه انتقال اطلاعات و ارتباطات انسانی را متحول کنند و این مسئله، مفهوم نشر و تولید محتوا را نیز دستخوش تغییر خواهد کرد.

وی تصریح کرد: در چنین شرایطی باید این پرسش را مطرح کرد که صنعت نشر چگونه می‌تواند خود را با این تحولات هماهنگ کند و چه نوع محتوایی قادر خواهد بود بر نظام شناختی آینده انسان تأثیر بگذارد.

روندهای جهانی صنعت نشر

رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران در ادامه در مورد روندهای جهانی صنعت نشر گفت: من شخصا معتقد به «تحول مجازی» هستم به جای تحول دیجیتال. این یک مگاترند است و کل دنیا به این سمت حرکت می‌کند. وقتی از virtual صحبت می‌کنیم ساختار از بین می‌رود. در این مسیر، دیگر ساختار سنتی کتاب به‌عنوان یک متن ثابت از بین خواهد رفت و شکل‌های جدیدی از محتوا مبتنی بر تلفیق واقعیت‌ها و واقعیت آمیخته Mixed Reality جایگزین آن می‌شوند.در این مدل، کتاب می‌تواند 10 صفحه باشد ولی صدها ساعت محتوای ویدئویی، صوتی و تعاملی داشته باشد که از طریق QR Code یا فناوری‌های مشابه در اختیار مخاطب قرار می‌گیرد.

وی اظهار کرد: این مگاترند در ایران شاید کم‌تر از نیم درصد به کار گرفته شده باشد، در حالی که پیاده‌سازی آن پیچیدگی بالایی ندارد و می‌توان با تولید و بارگذاری محتوای چندرسانه‌ای، تجربه‌ای متفاوت برای مخاطب ایجاد کرد. مخاطب می‌تواند بسته به شرایط خود، محتوای کتاب را به شکل‌های مختلف مصرف کند؛ برای مثال هنگام رانندگی نسخه صوتی را گوش دهد یا از محتوای ویدئویی استفاده کند.

رئیس پژوهشگاه ایرانداک با بیان اینکه این تحولات سال‌هاست در جهان آغاز شده، ادامه داد: با وجود گذشت حدود سال‌ها از شکل‌گیری این روندها در دنیا، صنعت نشر ایران هنوز وارد این فضا نشده و همچنان در مرحله ابتدایی دیجیتالی‌سازی باقی مانده است.

وی در توضیح سایر روندهای جدید نشر گفت: یکی دیگر از مدل‌ها added reality‌ است. در این مدل ترکیب رسانه‌ها و فناوری‌ها صرفاً کنار هم قرار گرفتن چند ابزار نیست، بلکه از تلفیق آن‌ها «واقعیت» جدیدی خلق می‌شود. برای مثال ممکن است در یک کتاب، فیلم آموزشی قرار داده شود و هم‌زمان یک اپلیکیشن نیز همان محتوا را خلاصه و تحلیل کند تا کاربر بتواند متناسب با نیاز خود، نسخه متنی، صوتی یا تصویری محتوا را انتخاب کند.

وی افزود: نسل جدید به دلیل سبک زندگی و عادت‌های مصرف محتوا، به دنبال تجربه‌های سریع‌تر، تعاملی‌تر و متنوع‌تر است و فناوری‌های جدید نیز دقیقاً در همین مسیر حرکت می‌کنند.

حسن‌زاده با اشاره به مفهوم «virtual reality» یا واقعیت مجازی اظهار کرد: در آینده حتی امکان انجام آزمایش‌های علمی در بستر کتاب و محتوای آموزشی فراهم خواهد شد؛ به‌طوری که مخاطب بتواند هم‌زمان با مطالعه، یک آزمایش را به‌صورت مجازی اجرا و نتیجه آن را مشاهده کند. بسیاری از دانشگاه‌های جهان اکنون در حال حرکت به سمت متاورس و تولید اشیای مجازی هستند تا آموزش، پژوهش و آزمایشگاه‌ها را در محیط‌های مجازی بازآفرینی کنند.

دانشگاه آینده به محتوای مجازی نیاز دارد

حسن‌زاده تأکید کرد: دانشگاه مجازی آینده، به محتوای مجازی نیاز دارد و این محتوا دیگر صرفاً یک فایل متنی تایپ‌شده نخواهد بود. نشر ایران فاصله بسیار زیادی با این روندهای جهانی دارد.

وی با اشاره به ضرورت نقش‌آفرینی دولت در این حوزه گفت: تحقق تحول دیجیتال در نشر نیازمند همگرایی میان فناوری، حکمرانی و کسب‌وکار است و دولت باید از ناشران برای ورود به این عرصه حمایت کند.

رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران افزود: دولت می‌تواند با ایجاد زیرساخت‌های مشترک و حمایت مالی، امکان تولید اشیای دیجیتال و محتوای تعاملی را برای ناشران فراهم کند تا آن‌ها بتوانند بر پایه این زیرساخت‌ها محصولات جدید تولید کنند.

وی هشدار داد: اگر این حمایت‌ها شکل نگیرد، نسل جدید تجربه‌های فرهنگی و شناختی خود را از فضاهای دیگری دریافت خواهد کرد و به‌تدریج زبان و فرهنگ بومی تضعیف می‌شود. دولت باید دست ناشران را بگیرد، به آن‌ها آموزش بدهد تا از این تکنولوژی‌ها بر اساس فرهنگ کشور شکل بگیرد.

رئیس ایرانداک با اشاره به نقش اجزای مختلف اکوسیستم گفت: ما باید اقتصاد نشر را به اقتصاد فرهنگ پیوند دهیم. نشر به مثابه جز جدایی ناپذیر از علم، فناوری و فرهنگ محسوب می‌شود. باید تقسیم وظایف کرد.

نقش دانشگاه‌ها در تحول صنعت نشر

حسن‌زاده به نقش دانشگاه‌ها و مراکز پژوهشی را مهم دانست و اظهار کرد: این مراکز می‌توانند مسئولیت تحقیق و توسعه، تولید زیرساخت‌ها و میزبانی فناوری‌های جدید را برعهده بگیرند؛ چراکه بسیاری از ناشران به‌تنهایی توان ورود به این حوزه را ندارند. دنیای نشر ما آنقدر نیز بزرگ نیست که ظرفیت ورود بخش خصوصی را داشته باشد. ما چون میخواهیم با نگاه ملی وارد این حوزه شویم باید این پشتیبانی از سمت دولت انجام گیرد. این مراکز تحقیق و توسعه باید پایه‌های این تحول را برعهده بگیرند.

وی با اشاره به تغییر الگوی مصرف نسل جدید گفت: امروز بخش بزرگی از مصرف رسانه‌ای کودکان و نوجوانان در حوزه بازی‌های دیجیتال و گیمینگ شکل گرفته و این مسئله نشان می‌دهد که نسل جدید با فضای مجازی و تعاملی خو گرفته است؛ در این شرایط ما در صنعت نشر مشکلی از سمت کاربر ندارند ولی صنعت نشر نیز ناگزیر است خود را با این تغییرات هماهنگ کند.

حسن‌زاده با اشاره به تغییر رفتار نسل جدید در مواجهه با محتوا اظهار کرد: امروز کاربران و شهروندان نسل جدید عملاً در فضای مجازی زندگی می‌کنند و دیگر نمی‌توان انتظار داشت که مانند گذشته صرفاً با کتاب متنی ارتباط برقرار کنند. مخاطب امروز به دنبال محتوای تعاملی و بازی‌وار است.

به گفته وی؛ ناشران نیز ناگزیرند خود را با این تغییرات هماهنگ کنند، و وارد اعتراف‌های بزرگ شوند و خرده ناشران در نمی‌توانند در این بخش موفق شوند. به‌ویژه اگر بخواهند وارد بازارهای بین‌المللی شوند؛ چراکه صنعت نشر جهانی به سمت یک صنعت چندرسانه‌ای حرکت کرده است و در آن فضا نمی‌توان رقابت کرد.

حسن‌زاده تأکید کرد: دولت باید از مجموعه‌ای از ناشران که توان ورود به این عرصه را دارند، حمایت هدفمند انجام دهد و هم‌زمان قوانین و مقررات این حوزه نیز به‌روزرسانی شود.

رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران به اقدامات انجام‌شده در این پژوهشگاه در حوزه کمک به تحول دیجیتال حوزه هوش مصنوعی و زیرساخت‌های اطلاعاتی اشاره کرد و گفت: طی دو تا سه سال گذشته تمرکز اصلی این مجموعه بر بهره‌گیری از هوش مصنوعی در فرایندهای مختلف بوده و تاکنون حدود ۳۲ فرایند مبتنی بر هوش مصنوعی طراحی و پیاده‌سازی شده است.

وی افزود: یکی از نیازهای قدیمی کاربران، امکان جستجوی یکپارچه منابع علمی و کتابخانه‌ای بود که اکنون این قابلیت در سامانه‌های ایرانداک فراهم شده است. در سامانه «ایرانداک» بیش از ۶ میلیون رکورد اطلاعاتی از حدود سه هزار کتابخانه کشور، شامل کتابخانه‌های دانشگاهی، تخصصی و پژوهشی، قابل جستجو است و کاربران می‌توانند محل دسترسی به منابع مورد نیاز خود را پیدا کنند.

خدمات چاپ بر اساس سفارش در ایرانداک راه‌اندازی می‌شود

وی همچنین از برنامه‌ریزی برای راه‌اندازی «چاپ بر اساس سفارش» خبر داد و گفت: بر اساس این طرح، کاربران می‌توانند نسخه مورد نیاز خود را سفارش دهند تا کتاب در مدت کوتاهی چاپ و ارسال شود. و در سال ۱۴۰۵ انشالله انجام خواهد شد.

رئیس پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران افزود: در سامانه‌های انتشارات دانشگاهی (ساد)، امکان مطالعه آنلاین، یادداشت‌گذاری، مشاهده یادداشت سایر کاربران فراهم شده است.

همچنین در سامانه گنج جدید دسترسی به انواع منابع علمی از جمله کتاب، مقاله، پایان‌نامه، پتنت و گزارش‌های علمی فراهم شده است.

یک میلیون مقاله منتشر شده در کل نشریات علمی کشور گردآوری شده است و همچنین ارتباط میان پارک‌های فناوری، دانشگاه‌ها و ناشران برای توسعه استارتاپ‌ها و شرکت‌های دانش‌بنیان ایجاد شده است.

حسن‌زاده ادامه داد: طراحی اصطلاح‌نامه‌ها، آنتولوژی‌های تخصصی و پیکره‌های زبانی فارسی از دیگر اقداماتی است که می‌تواند زیرساخت لازم برای توسعه هوش مصنوعی در حوزه نشر و پردازش زبان فارسی را فراهم کند. ما در ایرانداک ۱۹ تزاروس و اصطلاح‌نامه را فراهم کرده‌ایم و سال گذشته آن را به صورت متا انتولوژی در دسترس قرار داده‌ایم.

وی با بیان اینکه این اقدامات امروز ایرانداک حرکت به سمت آینده «انتشار هوشمند» را فراهم می‌کند، گفت: حرکت به سمت Intelligent Publication آغاز شده و بخشی از فرایندهای انتشار به کمک ماشین انجام خواهد شد تا انسان بتواند بر نوآوری‌های سطح بالاتر تمرکز کند. برای مثال می‌توان گفت یک درسنامه با استفاده از ماشین تولید شود. در این دوران از انتشار شخصی عبور کرده‌ایم و انسان باید به سمت نوآوری‌های سطح بالاتر برود.

رئیس ایرانداک در عین حال نسبت به چالش‌های این روند هشدار داد و تصریح کرد: البته اگر همه فرایندهای فکری به ماشین واگذار شود، مسئله مالکیت معنوی و نقش خلاقیت انسانی با چالش جدی روبه‌رو خواهد شد. استفاده از هوش مصنوعی برای کمک به فرایند انتشار قابل پذیرش است، اما نمی‌توان نقش و مسئولیت انسان را به‌طور کامل حذف کرد.

حسن‌زاده در پایان اظهار امیدواری کرد که با همکاری فعالان حوزه نشر، دانشگاه‌ها و بخش فناوری، بتوان از ظرفیت‌های موجود برای تحقق تحول دیجیتال و سپس تحول مجازی در صنعت نشر کشور استفاده کرد.

وی همچنین تأکید کرد: پژوهشگاه علوم و فناوری اطلاعات ایران آمادگی دارد داده‌ها و زیرساخت‌های علمی خود را در اختیار مجموعه‌ها و شرکت‌های فعال در حوزه تحول دیجیتال و تحول مجازی قرار دهد و از این همکاری‌ها حمایت کند.

*