تداوم نام خلیج فارس در نقشه‌های تاریخی برای ۲۶۰۰ سال

پژوهشگران دانشگاه تهران و دانشگاه شهید بهشتی در یک پژوهش مشترک، تداوم جغرافیایی و ثبات تاریخی نام «خلیج فارس» را در بیش از دو هزار سند نقشه‌کشی بررسی کردند که نتایج این تحقیق، تداوم نام «خلیج فارس» را در بیش از ۲۶۰۰ سال تأیید می‌کند.

به گزارش ایسنا، این تحقیق که حاصل همکاری علمی سید کاظم علوی‌پناه، استاد دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران و محمد منصورمقدم از دانشگاه شهید بهشتی است، جامع‌ترین تحلیل مکانی را تا به امروز ارائه کرده که تداوم جغرافیایی و ثبات تاریخی نام «خلیج فارس» را در بیش از دو هزاره از اسناد نقشه‌کشی تأیید می‌کند.

پژوهشگران در این تحقیق، نقشه‌های باستانی را با تصاویر ماهواره‌ای مدرن از مأموریت‌های لندست ۸ و ۹ ناسا تلفیق کرده تا شناسایی پایدار این پهنه آبی راهبردی را مستند کند.

علوی‌پناه درباره مستندات این تحقیق، گفت: استفاده از نام «خلیج فارس» دارای پیشینه مستندی به طول تقریبی ۲۶۰۰ سال است. دانشمندان و جغرافیدانان کلاسیک - از جمله آناکسیماندر میلتوسی (حدود ۵۴۶-۶۱۰ پیش از میلاد)، هکاتئوس میلتوسی (حدود ۴۷۳-۵۴۹ پیش از میلاد)، اراتوستنس (حدود ۱۹۴-۲۷۶ پیش از میلاد)، استرابون (۲۴ پیش از میلاد - ۶۳ پس از میلاد) و دیگران، به طور مداوم به پهنه آبی جنوب فلات ایران با نام‌هایی اشاره کرده‌اند که معنای دقیق آن معادل «خلیج فارس» است.

وی افزود: نسبت معرفی رسمی این عنوان به سنت نقشه‌کشی به کلودیوس بطلمیوس، ستاره‌شناس و جغرافیدان شهیر یونانی قرن دوم میلادی (حدود ۱۹۰۰ سال پیش) نسبت داده می‌شود. بطلمیوس اولین اطلس جامع جهان باستان را شامل ۳۶ نقشه منطقه‌ای به همراه یک نقشه جهان تدوین کرد. در این اطلس، آب‌های جنوب ایران به صراحت با عنوان "Persicus Sinus" (خلیج فارس) نام‌گذاری شده بود. این اصطلاح بعدها استاندارد شد و به زبان‌های متعددی از جمله Golfo Persico (ایتالیایی)، Persischer Golf (آلمانی)، Golfe Persique (فرانسوی) و Persian Gulf (انگلیسی) ترجمه شد.»

استاد دانشکده جغرافیای دانشگاه تهران، گفت: در این مطالعه، نقشه‌های تاریخی از قرن ششم میلادی تا اوایل قرن بیستم که از مرکز ملی نقشه‌کشی ایران (NCC) و مجمع مطالعات باستانی ایران (CAIS) گردآوری شده بود، بررسی شد که یک نقشه اروپایی متعلق به دوران بیزانس (حدود قرن ششم میلادی) که منطقه را با عنوان "Sinus Persicus" ترسیم کرده؛ یک نقشه اروپایی مربوط به سال ۱۶۱۶ با عنوان صریح "PERSICUS SINUS"؛ یک نقشه مصری از آفریقا متعلق به سال ۱۹۰۸ که خلیج فارس را با نام «خلیج العجم« شناسایی کرده و یک نقشه متعلق به شرکت آرامکو عربستان در سال ۱۹۵۲ با استفاده از عنوان «الخلیج الفارسی» از جمله این اسناد است که در این تحقیق مورد بررسی قرار گرفته است.

وی افزود: برای تکمیل شواهد تاریخی، ۱۷ صحنه از تصاویر ماهواره‌ای لندست ۸ و ۹ نیز مورد تحلیل قرار گرفت تا موزاییکی دقیق از خلیج فارس تولید شود که اندازه‌گیری‌های کلیدی مکانی به دست آمده نیز بیانگر این است که ایران بیشترین توزیع خط ساحلی را دارد. همچنین تحلیل هندسی نشان داد که مرکز هندسی خلیج فارس به طور قابل توجهی به خط ساحلی ایران نزدیک‌تر است و بیضی انحراف معیار (توزیع جهت‌دار) یک ارتباط مکانی برجسته را در امتداد حاشیه شمالی نشان می‌دهد - الگویی هندسی که در طول تاریخ ثبت شده پایدار مانده است.

محمد منصورمقدم دیگر پژوهشگر این تحقیق، گفت: این مطالعه تأکید می‌کند که حوضه نیمه‌بسته، کاملاً مشخص و با مرزهای جغرافیایی واضح خلیج فارس، آن را برای مشاهده ماهواره‌ای exceptionally suitable می‌سازد. این پژوهش درجه بالایی از سازگاری در مکان، وسعت و ویژگی‌های هندسی منطقه در طول زمان را نشان می‌دهد.

نویسندگان این مقاله در نتایج به‌دست آمده از این تحقیق، اظهار کردند: سنت‌های نقشه‌کشی تاریخی به یک پدیده دریایی کاملاً مشخص و پایدار متکی بوده است، نه یک مفهوم مکانی انتزاعی یا متغیر. این تداوم همچنین در انتشارات علمی بین‌المللی معاصر، مانند گزارش سازمان خواربار و کشاورزی ملل متحد (فائو) در سال ۲۰۱۵ درباره وضعیت منابع خاک جهان که منطقه را با اصطلاح «خلیج فارس» در نقشه‌های منطقه‌ای و جهانی خاک ترسیم می‌کند، مشهود است.

این مطالعه یک دیدگاه مکانی صریح از بازنمایی نقشه‌کشی بلندمدت خلیج فارس ارائه می‌دهد و دانش جغرافیای باستانی را با فناوری نوین سنجش از دور پیوند می‌زند.

به نقل از دانشگاه تهران، این مقاله در «مجله بین‌المللی بیابان» دانشگاه تهران منتشر شده است و متن کامل آن از طریق این پیوند در دسترس است.

*