گسل، باران و جاده؛ ۳ عامل زمین‌لغزش در محور پردیس-تهران

وقوع زمینلغزش درمحدوده آزادراه پردیس–تهران بار دیگر توجه‌ها را به آسیب‌پذیری دامنه‌های شمال‌شرق تهران جلب کرد؛این منطقه که در مجاورت گسل‌های فعال، شیب‌های تند و مسیرهای نفوذ آب قرار دارد و در فصل بارندگی، مستعد ناپایداری دامنه‌ها و حرکت توده‌های خاک و سنگ است؛ پدیده‌ای که علاوه بر تهدید زیرساخت‌های حمل‌ونقل، می‌تواند پیامدهایی برای سکونتگاه‌ها و حتی پایداری مخزن سدلتیان به همراه داشته باشد.

وقوع زمین‌لغزش در محدوده تونل شماره ۱ آزادراه پردیس–تهران بار دیگر توجه‌ها را به آسیب‌پذیری دامنه‌های شمال‌شرق تهران جلب کرده است و به گفته محققان این منطقه که در مجاورت گسل‌های فعال، شیب‌های تند و مسیرهای نفوذ آب قرار دارد، در فصل بارندگی مستعد ناپایداری دامنه‌ها و حرکت توده‌های خاک و سنگ است؛ پدیده‌ای که علاوه بر تهدید زیرساخت‌های حمل‌ونقل، می‌تواند پیامدهایی برای سکونتگاه‌ها و حتی پایداری مخزن سد لتیان به همراه داشته باشد.


به گزارش ایسنا، زمینلغزش یکی از مهمترین مخاطرات زمین‌شناختی در مناطق کوهستانی و گسله کشور است و در سال‌های اخیر با گسترش توسعه عمرانی، حفر ترانشه‌های جاده‌ای و تغییرات اقلیمی، احتمال وقوع آن در بسیاری از نقاط ایران افزایش یافته است. این پدیده هنگامی رخ می‌دهد که تعادل طبیعی دامنه‌ها به دلایلی مانند بارندگی شدید، اشباع شدگی خاک، گسل‌خیزی، زلزله‌های موضعی یا دستکاری‌های انسانی در شیب‌ها بر هم بخورد و توده‌ای از خاک و سنگ در امتداد شیب جابه‌جا شود.

ناحیه پردیس، جاجرود و سد لتیان به دلیل ساختار زمین‌شناسی پیچیده، وجود گسل‌های فعال، توپوگرافی پرشیب و بارندگی‌های فصلی، یکی از حساس‌ترین پهنه‌ها نسبت به زمینلغزش در شمال ‌شرق تهران به شمار می‌رود. شبکه تراکم‌دار گسل‌ها در این منطقه مانند مسیرهایی برای نفوذ و زهکشی آب عمل می‌کند و با آغاز بارندگی‌های بهاری، فشار آب منفذی در درزه‌ها و لایه‌های ضعیف افزایش می‌یابد و پایداری دامنه‌ها کاهش می‌یابد. از سوی دیگر، پروژه‌های عمرانی از جمله احداث آزادراه و برش‌های عمیق جاده‌ای، موجب رخنمون یافتن سطوح گسله و لایه‌های مستعد حرکت شده و حساسیت شیب‌ها را به‌طور قابل توجهی افزایش داده است.

سوابق تاریخی این پهنه نیز نشان می‌دهد که زمینلغزش‌ها در این منطقه اغلب تدریجی، پیوسته و در عین حال بسیار مخرب هستند. نمونه بارز آن زمین‌لغزش گسترده اسفند ۱۳۸۴ در محدوده سد لتیان است که طی چند ماه موجب ایجاد شکاف‌هایی با عمق چند متر، تخریب بخش‌هایی از جاده و جابه‌جایی زمین‌های اطراف شد. افزون بر این، گزارش وقوع بیش از ۱۰ لغزش با مساحت تجمعی بیش از ۲.۵ کیلومتر مربع در بالادست سد لتیان اهمیت خطر را دوچندان می‌کند؛ زیرا این لغزش‌ها با افزایش رسوبات رودخانه جاجرود می‌توانند عمر مفید مخزن سد لتیان ــ یکی از منابع کلیدی تأمین آب شرب تهران را کاهش دهند.

رخداد روز گذشته‌ی زمینلغزش در تونل شماره ۱ آزادراه پردیس–تهران نیز در همین چارچوب قابل تحلیل است. به گونه‌ای که دکتر مهدی زارع استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله معتقد است بارندگی‌های بهاری، عبور گسل‌ها از محدوده برش‌های جاده‌ای و همچنین رخداد زلزله‌ای با بزرگای ۴.۱ در روزهای قبل می‌تواند مجموعه‌ای از عوامل محرک این لغزش باشد. چنین رخدادهایی نشان می‌دهد که مدیریت ریسک در این منطقه باید مبتنی بر پایش مستمر، شناسایی پهنه‌های ناپایدار و طراحی مهندسی سازگار با شرایط خاص زمین‌شناختی صورت گیرد.

زمینلغزشی که موجب انسداد کامل جاده شد

دکتر زارع استاد تمام پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله در گفت و گو با ایسنا با اشاره به زمینلغزش روز گذشته در محدوده تونل شمار ۱ آزادراه پردیس تهران گفت: روز جمعه ۴ اردیبهشت ۱۴۰۵، حدود ساعت ۱۶:۲۰ در کیلومتر ۶ مسیر پردیس به سمت تهران زمینلغزشی رخ داد که تونل شماره ۱ آزادراه را مسدود کرد. این حادثه باعث مسدود شدن کامل مسیر لاین شمالی به سمت تهران شد و راهداری اعلام کرد که عملیات بازگشایی مسیر تا ۳ ساعت دیگر آغاز می‌شود.

وی با اشاره به دلایل رخداد این زمینلغزش خاطر نشان کرد: با شروع بارندگی در بهار ، این مناطق پتانسیل بالایی برای وقوع پدیده دارند، منطقه به شدت "گسله" است و گسل‌ها محل زهکش آب بارش‌ها هستند که با افزایش بارندگی آب در گسل‌ها و درزه‌ها جاری می‌شود.

زارع اضافه کرد: از سوی دیگر ساخت جاده در این ناحیه با حفر ترانشه موجب شده تا محل‌های عبور گسل‌ها وقتی در معرض رخنمون ترانشه جاده سازی قرار گیرد عملا به محدوده آماده لغزش تبدیل شود.

استاد تمام پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله اظهار کرد: خطر زمینلغزش در این منطقه را می‌توان با وقوع و ثبت بیش از ۱۰ لغزش با مجموع مساحت ۲.۵۳ کیلومتر مربع در بالادست سد لتیان نشان داد که تهدیدی برای مناطق مسکونی، زراعی و باغات به شمار می‌رود.

به گفته این محقق حوزه مخاطرات، یک رویداد زمینلغزش تدریجی مهم به تاریخ اسفند ۱۳۸۴ در نزدیک محور سد لتیان موجب خسارت زیاد شد. زارع یادآور شد: گسل‌ها و بارندگی‌های فصلی، فرسایش و تحریک لرزه خیزی این منطقه را مستعد لغزش کرده است. باید توجه کرد که زلزله‌ای با بزرگای ۴.۱ جمعه ۲۸ فروردین در همین پهنه گسله رخ داد که ممکن است یکی از عوامل تحریک لغزش جمعه ۴ اردیبهشت باشد.

استاد پژوهشگاه بین المللی زلزله شناسی و مهندسی زلزله ادامه داد: منطقه پردیس، جاجرود، سد لتیان و لواسان به دلیل شرایط زمین‌شناختی و اقلیمی، همواره یکی از نقاط بسیار مستعد زمینلغزش در شمال شرق تهران هستند. لغزش‌های محدوده بالادست سد لتیان با افزایش رسوب رودخانه جاجرود، عمر مفید مخزن سد لتیان تأمین‌کننده بخشی از آب شرب تهران را کاهش می‌دهند.

وی افزود: زمینلغزشی که از ۲۶ اسفند۱۳۸۴ شروع شد و تا فروردین ۱۳۸۵ ادامه داشت باعث ایجاد شکاف‌هایی تا ژرفای ۴ متری در سطح جاده شد. این رویداد نشان داد که لغزش‌ها در این منطقه فرآیندی تدریجی اما ویرانگر دارند.

زارع با بیان اینکه رانش زمین جناح چپ سد لتیان و در ۴۰۰ متری بالادست محور به تخریب جاده و جابه‌جایی زمین‌های اطراف انجامید، گفت: در شهریورماه ۱۴۰۴ و با خشک شدن نسبتا کامل سد لتیان مشخصات محدوده لغزش کاملا در معرض دید قرار گرفت و مشخص شد که علاوه بر جاده دسترسی محدوده پنجه لغزش تا داخل مخزن سد لتیان هم گسترده است .

*