با آموزش تنفس و ذهن‌آگاهی به آرامش نوجوانان کمک کنیم

در تحقیق جدیدی که توسط محققان ایرانی انجام شده است، یک برنامۀ آموزشی مبتنی بر تمرین‌های تنفسی برای نوجوانان طراحی و بررسی شده که هدف آن بهبود توانمندی‌های روانی در دوران حساس نوجوانی است.

به گزارش ایسنا، در سال‌های اخیر، سلامت روان نوجوانان به یکی از دغدغه‌های اصلی خانواده‌ها، نظام آموزشی و متخصصان تبدیل شده است. نوجوانی دوره‌ای است که با تغییرات سریع جسمی، روانی و اجتماعی همراه می‌شود و حتی در شرایط عادی نیز می‌تواند فشارهای قابل توجهی را به فرد وارد کند. این فشارها در سال‌های اخیر و به‌ویژه هم‌زمان با همه‌گیری کرونا و پیامدهای آن، تشدید شده است. آمارهای جهانی نشان می‌دهند که نوجوانان امروزی بیش از گذشته نشانه‌هایی از مشکلات روان‌شناختی را تجربه می‌کنند، احساس انزوا در آن‌ها افزایش یافته و مشارکت اجتماعی کمتری دارند. چنین شرایطی می‌تواند زمینه‌ساز مشکلات جدی‌تر در آینده شود، اگر در زمان مناسب مورد توجه قرار نگیرد.

از سوی دیگر، بسیاری از نوجوانان امروز کمتر از گذشته به والدین خود اعتماد می‌کنند و تمایل کمتری به دریافت حمایت و راهنمایی از آن‌ها دارند. عواملی مانند مشکلات روان‌شناختی والدین، محیط‌های غیرحمایتی، تجربه‌های ناخوشایند دوران کودکی، سبک‌های تربیتی ناسالم و حتی زمینه‌های ژنتیکی می‌توانند سلامت روان نوجوانان را به خطر بیندازند. در این میان، فشارهای تحصیلی، انتظارات بالای خانواده و رقابت‌های آموزشی نیز به این چالش‌ها دامن می‌زنند. به همین دلیل، پژوهشگران بر این باورند که تقویت مهارت‌هایی مانند «شفقت به خود» یعنی توانایی برخورد مهربانانه، پذیرنده و واقع‌بینانه با خود در زمان شکست یا دشواری، می‌تواند نقش مهمی در حفظ تعادل روانی نوجوانان داشته باشد.

علی‌رضا عیوض‌نژاد فیروزسالاری، عضو گروه روان‌شناسی دانشکدۀ علوم تربیتی و روان‌شناسی دانشگاه محقق اردبیلی، به همراه دو نفر از همکاران هم‌دانشگاهی خود، در همین راستا پژوهشی را در زمینۀ آموزش مهارت‌های ذهنی و تنفسی در میان نوجوانان انجام داده‌اند. این پژوهش با تمرکز بر یک برنامۀ آموزشی مشخص که برای محیط مدرسه و گروه سنی نوجوان طراحی شده است، تلاش کرده به‌صورت علمی بررسی کند که آیا چنین آموزشی می‌تواند بر برخی جنبه‌های مهم سلامت روان دانش‌آموزان اثرگذار باشد.

برای انجام این تحقیق، ۶۰ نوجوان، شامل ۳۰ دختر و ۳۰ پسر در حال تحصیل در مقطع متوسطۀ دوم شهر اردبیل مشارکت داشتند. این افراد به‌طور تصادفی در دو گروه «مداخله» و «کنترل» قرار گرفتند. گروه مداخله طی شش هفته در برنامۀ آموزشی یادگیری تنفس شرکت کرد و گروه کنترل هم‌زمان در فعالیت‌های گفت‌وگوی روزمره حضور داشت. برای سنجش وضعیت روانی شرکت‌کنندگان، از پرسش‌نامه‌های استاندارد شفقت به خود و غربالگری علائم اضطرابی کودکان، پیش و پس از اجرای برنامه استفاده شد.

یافته‌های پژوهش نشان دادند که این برنامۀ آموزشی در میان دختران نوجوان تأثیر معناداری بر افزایش شفقت به خود داشته و هم‌زمان، علائم اضطرابی آن‌ها را کاهش داده است. به بیان ساده، دخترانی که در جلسات آموزشی شرکت کرده بودند، پس از پایان برنامه، مهربانی و پذیرش بیشتری نسبت به خود نشان می‌دادند و نشانه‌های کمتری از اضطراب گزارش کردند. این نتایج از نظر آماری معنادار بوده و نشان‌دهندۀ اثربخشی قابل توجه مداخله آموزشی است.

نتایج مشابهی نیز در میان پسران نوجوان مشاهده شد. پسرانی که در برنامۀ یادگیری تنفس شرکت کرده بودند، پس از پایان دوره، سطح بالاتری از شفقت به خود و کاهش چشمگیرتری در علائم اضطرابی نشان دادند. این یافته‌ها حاکی از آن است که برنامۀ آموزشی مورد نظر، فارغ از جنسیت، می‌تواند برای نوجوانان مفید باشد و به آن‌ها کمک کند با فشارهای روانی و تحصیلی به شکل سالم‌تری مواجه شوند.

بر اساس اطلاعات تکمیلی این پژوهش، اثربخشی برنامۀ آموزشی فوق را می‌توان با تکیه بر مفهوم «ذهن‌آگاهی» توضیح داد. ذهن‌آگاهی به معنای توجه آگاهانه و بدون قضاوت به لحظۀ حال است و یکی از پایه‌های اصلی شفقت به خود محسوب می‌شود.

تمرین‌های تنفسی و فعالیت‌های ساده‌ای که در این برنامه ارائه شده‌اند، به نوجوانان کمک می‌کنند از افکار منفی و خودسرزنش‌گر فاصله بگیرند و در موقعیت‌های استرس‌زا، واکنش‌های متعادل‌تری داشته باشند. استفاده از مثال‌ها و استعاره‌های ساده، مانند تشبیه افکار به پدیده‌های گذرا، باعث شده این آموزش‌ها برای دانش‌آموزان قابل فهم و کاربردی باشد.

از نظر اهمیت عملی، پژوهشگران معتقدند که این برنامۀ آموزشی می‌تواند به‌عنوان یک مداخلۀ پیشگیرانه در مدارس مورد استفاده قرار گیرد. اجرای آن هزینه کمتری دارد، برچسب منفی درمان بالینی را به همراه ندارد و می‌تواند در فضای کلاس درس اجرا شود.

به اعتقاد مجریان این تحقیق، اگرچه این مطالعه محدود به یک شهر و یک مقطع تحصیلی بوده است، اما نتایج آن نشان می‌دهند که سرمایه‌گذاری بر آموزش مهارت‌های ساده ذهنی و تنفسی می‌تواند گامی مؤثر در جهت ارتقای سلامت روان نوجوانان و افزایش تاب‌آوری آن‌ها در برابر فشارهای تحصیلی و اجتماعی باشد.

گفتنی است این نتایج علمی‌پژوهشی در «نشریه روان پرستاری» منتشر شده‌اند؛ نشریه‌ای که وابسته به انجمن علمی پرستاری ایران است و به انتشار پژوهش‌های مرتبط با سلامت روان و مراقبت‌های روانی می‌پردازد.

*