مواد بندآورنده خونریزی؛ خط مقدم نجات جان در جنگ‌ها

محققان در پژوهشی جدید به بررسی راهکارهای نوین برای کنترل سریع خونریزی در شرایط بحرانی پرداخته‌اند؛ موضوعی که می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در افزایش شانس زنده‌ماندن مصدومان حوادث شدید و آسیب‌های تروماتیک ناشی از جنگ داشته باشد.

به گزارش ایسنا، خونریزی شدید به‌طور سنتی یکی از مهم‌ترین علل مرگ‌ومیر در ساعت اول پس از بروز تروماهای شدید، به‌ویژه در شرایط بحرانی مانند میدان نبرد یا حوادث گسترده، شناخته می‌شود. مطالعات مختلف نشان داده‌اند که بخش قابل‌توجهی از این مرگ‌ها قابل پیشگیری است، اما مشکل اصلی، از دست رفتن زمان طلایی برای مداخله مؤثر است. بیش از ۹۰ درصد از مصدومان دچار خونریزی شدید، پیش از رسیدن به مراکز درمانی جان خود را از دست می‌دهند. همین واقعیت تلخ نشان می‌دهد که کنترل سریع و مؤثر خونریزی در محل حادثه، اهمیتی حیاتی دارد. در چنین شرایطی، هدف اصلی ایجاد انعقاد مؤثر خون در کوتاه‌ترین زمان ممکن است تا از ادامه خونریزی و افت شدید حجم خون جلوگیری شود.

در سال‌های اخیر، استفاده از عوامل بندآورنده خونریزی موضعی یا هموستات‌ها به‌عنوان یکی از راهکارهای مؤثر برای پاسخ به این نیاز مطرح شده است. هموستات‌ها موادی هستند که روند لخته شدن خون را تسریع می‌کنند و می‌توانند به‌صورت موضعی یا سیستمیک مورد استفاده قرار گیرند. این مواد با مکانیسم‌هایی مانند چسبیدن به بافت آسیب‌دیده، درزگیری رگ‌های خونی، یا فعال‌سازی آبشار انعقادی، به توقف خونریزی کمک می‌کنند. روش‌های سنتی مانند فشار مستقیم، تورنیکت یا بخیه، در برخی زخم‌های وسیع و عمیق کارایی کافی ندارند و حتی می‌توانند با محدودیت‌های جدی مواجه شوند. به همین دلیل، توسعه و بررسی علمی هموستات‌های جدید، به یک ضرورت در حوزه مراقبت‌های اورژانسی و به‌ویژه نظامی تبدیل شده است.

در همین راستا، نجمه لشگری از گروه میکروب‌شناسی دانشکده پزشکی دانشگاه علوم پزشکی ارتش به همراه یکی از همکاران دانشگاهی خود، پژوهشی را انجام داده‌اند. این محققان با تمرکز بر عوامل مؤثر در بندآوردن خونریزی موضعی، تلاش کرده‌اند تصویری روشن از انواع مواد موجود، عملکرد آن‌ها و قابلیت استفاده‌شان در شرایط جنگی و تروماتیک ارائه دهند.

روش انجام این پژوهش بر پایه یک مرور جامع منابع علمی استوار بوده است. پژوهشگران با جست‌وجوی گسترده در پایگاه‌های معتبر علمی بین‌المللی مانند PubMed، Web of Science، Scopus و Google Scholar، مقالات و اسناد مرتبط با خونریزی، تروما، میدان نبرد و مواد بندآورنده خونریزی را بررسی کرده‌اند. در این جست‌وجو از کلیدواژه‌هایی استفاده شده که مستقیماً به کاربردهای نظامی و اورژانسی هموستات‌ها ارتباط داشته‌اند. سپس نتایج مطالعات مختلف با یکدیگر مقایسه و تحلیل شده تا جمع‌بندی جامعی از وضعیت فعلی این محصولات به دست آید.

یافته‌های این بررسی نشان می‌دهند که عوامل بندآورنده خونریزی از مسیرهای مختلفی عمل می‌کنند. برخی با منقبض کردن زخم، برخی با تغلیظ فاکتورهای انعقادی خون، و برخی دیگر با چسبیدن مستقیم به بافت‌ها یا آزادسازی مواد فعال‌کننده انعقاد، موجب توقف خونریزی می‌شوند.

بر اساس این نتایج که در «مجله طب نظامی» وابسته به دانشگاه علوم پزشکی بقیه‌الله (عج) منتشر شده‌اند، یک عامل ایده‌آل باید بتواند خونریزی را بلافاصله متوقف کند، بدون نیاز به آماده‌سازی قبلی قابل استفاده باشد، سبک، بادوام، ارزان و ایمن باشد و در عین حال زیست‌تخریب‌پذیر و غیرسمی باقی بماند. محصولات مختلفی با ترکیباتی مانند کیتوزان، زئولیت، کائولین و فیبرین در سال‌های اخیر معرفی شده‌اند که برخی از آن‌ها تأییدیه‌های معتبر را نیز دریافت کرده‌اند.

بر اساس نظر پژوهشگران مجری این مطالعه، اگرچه تاکنون محصولات متعددی برای کنترل خونریزی‌های شدید، به‌ویژه در کاربردهای نظامی، توسعه یافته‌اند، اما هنوز دستیابی به یک گزینه کاملاً ایده‌آل نیازمند مطالعات بیشتر است. عواملی مانند روش استفاده، شرایط نگهداری، مدت ماندگاری، زیست‌تجزیه‌پذیری و ایمنی بالینی، نقش تعیین‌کننده‌ای در انتخاب یک محصول مناسب دارند.

بررسی‌ها نشان می‌دهند که برخی پانسمان‌ها، به‌ویژه نمونه‌هایی حاوی کائولین، توانسته‌اند تعادل مناسبی میان اثربخشی و ایمنی برقرار کنند و در عمل عملکرد قابل قبولی داشته باشند.

بر این اساس، شناخت مواد تشکیل‌دهنده این هموستات‌ها اهمیت زیادی دارد. برای مثال، کیتوزان پلیمیری طبیعی و زیست‌تخریب‌پذیر است که از پوسته سخت‌پوستان به دست می‌آید و به دلیل بار الکتریکی مثبت خود، به گلبول‌های قرمز و بافت زخم می‌چسبد و به بسته‌شدن فیزیکی زخم کمک می‌کند. زئولیت و اسمکتایت، مواد معدنی متخلخلی هستند که با جذب آب خون، غلظت فاکتورهای انعقادی را افزایش می‌دهند. کائولین نیز با فعال‌سازی مسیر داخلی انعقاد، نقش مهمی در تسریع لخته‌شدن خون ایفا می‌کند. هر یک از این مواد، مزایا و محدودیت‌های خاص خود را دارند که باید در کاربرد بالینی مدنظر قرار گیرد.

اهمیت این یافته‌ها در آن است که نشان می‌دهند انتخاب درست یک عامل بندآورنده خونریزی می‌تواند جان تعداد زیادی از مصدومان را نجات دهد، به‌ویژه در شرایطی که دسترسی سریع به امکانات پیشرفته درمانی وجود ندارد. توجه به ایمنی، سهولت استفاده توسط امدادگران یا حتی خود فرد مجروح، و کاهش خطر عفونت یا عوارض جانبی، از نکات کلیدی مطرح‌شده در این پژوهش است.

*