نگارش صفر تا صد با «هوش مصنوعی» در پژوهش تخلف است

مدیرکل سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم با تأکید بر اینکه نگارش صفر تا صد مقاله یا پایان‌نامه با هوش مصنوعی مصداق تخلف پژوهشی است، گفت: استفاده از این ابزارها در صورت شفاف‌سازی و حفظ مسئولیت علمی پژوهشگر بلامانع است.

دکتر صمد نژاد ابراهیمی در گفت‌وگو با ایسنا، ضمن بیان این مطلب به سیاست وزارت علوم در خصوص نحوه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در پژوهش‌های دانشگاهی اعم از مقاله یا پایان‌نامه اشاره و اظهار کرد: کمیته اخلاق یک نامه دو صفحه‌ای با عنوان توصیه‌نامه در خصوص نحوه استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی صادر کرد که تا حدودی حالت بخشنامه‌گونه داشت. پس از آن نیز بنیاد علم، فایلی دو تا سه صفحه‌ای منتشر کرد. اقدامی که ما انجام دادیم در قالب یک «راهنما» بود؛ اینکه چگونه با این ابزارها تعامل شود و چگونه از آنها استفاده شود.

وی تأکید کرد: ما این موضوع را به آیین‌نامه تبدیل نکردیم؛ چراکه ابزارهای هوش مصنوعی به سرعت در حال تغییر هستند و شناخت ما از این فناوری‌ها همچنان در حال تکمیل است. بنابراین ترجیح دادیم در این مرحله، چارچوبی راهنمایی ارائه شود نه یک آیین‌نامه الزام‌آور ثابت.

مدیرکل سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم در پاسخ به این پرسش که سیاست کلی وزارت علوم در قبال هوش مصنوعی چیست و آیا این توصیه‌ها الزام‌آور است، گفت: مهم‌ترین نکته برای ما شفافیت است. ما نمی‌گوییم به هیچ عنوان از هوش مصنوعی استفاده نشود، بلکه تأکید می‌کنیم اگر فردی از این ابزارها استفاده می‌کند، باید به صورت شفاف و صادقانه اعلام کند که برای چه هدفی از آن بهره گرفته است.

وی ادامه داد: رویکرد فوق یک سیاستی جهانی است. در دنیا نیز استفاده از هوش مصنوعی در برخی موارد مجاز است و در برخی موارد محدودیت دارد، اما حتی در موارد مجاز هم باید مشخص شود که پژوهشگر از چه ابزاری و در چه سطحی استفاده کرده است؛ به عبارتی، باید «برچسب‌گذاری» و تبیین شود.

ابراهیمی با بیان اینکه استفاده از هوش مصنوعی برای ویرایش و بهبود نگارش متن توصیه می‌شود، تصریح کرد: اگر پژوهشگری متن را خودش نوشته اما ایرادات جزئی نگارشی یا زبانی دارد، می‌تواند از ابزارهای هوش مصنوعی برای روتوش، اصلاح گرامر و بهبود بیان استفاده کند. در این حالت همچنان متن متعلق به خود فرد است و مسئولیت اصلی نوشتار نیز با اوست.

وی در عین حال تأکید کرد: ما به هیچ عنوان توصیه نمی‌کنیم و صراحتا منع می‌کنیم که صفر تا صد مقاله یا پایان‌نامه توسط هوش مصنوعی نوشته شود. در صورت احراز چنین موضوعی، طبق آیین‌نامه مصادیق تخلفات پژوهشی با فرد برخورد خواهد شد.

مدیرکل سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم افزود: استفاده از هوش مصنوعی در فرآیند پژوهش، برای مثال در مشاوره درباره نحوه نگارش، کمک به تحلیل داده‌ها، توسعه متدولوژی، یا حتی در فرآیند طوفان فکری برای تسریع روند تحقیق، از نظر ما در صورت شفاف‌سازی، بلامانع است. این ابزارها می‌توانند به سرعت گرفتن فرآیند پژوهش کمک کنند، اما جایگزین مسئولیت علمی پژوهشگر نمی‌شوند.

ابراهیمی درباره امکان تشخیص نگارش کامل یک متن توسط هوش مصنوعی نیز گفت: ابزارهای تشخیصی برای این منظور وجود دارد. حتی برخی توسعه‌دهندگان هوش مصنوعی کیت‌های تشخیص تولید متن ماشینی را ارائه کرده‌اند. به عنوان نمونه، در یکی از دانشگاه‌های علوم کشاورزی نیز گروهی سامانه‌ای توسعه داده‌اند که می‌تواند میزان انسانی یا ماشینی بودن متن را تا حدی ارزیابی کند.

وی با اشاره به فراگیر شدن استفاده از فناوری‌ هوش مصنوعی اظهار کرد: هوش مصنوعی ابزاری تکنولوژیک است که مانند ایمیل، سرعت کار را افزایش می‌دهد و به نوعی خود را به فرایندهای کاری تحمیل می‌کند. اما همان‌طور که در انتشار یک خبر، مسئولیت نهایی با خبرنگار است و نمی‌توان صرفاً به کپی و پیست اکتفا کرد، در پژوهش نیز مسئولیت علمی با خود فرد است. حتی اگر از ابزار استفاده شود، باید متن بازخوانی، اصلاح و با دانش و تحلیل شخصی پژوهشگر تکمیل شود.

مدیرکل سیاست‌گذاری و برنامه‌ریزی امور پژوهشی وزارت علوم در پاسخ به پرسشی درباره مجازات تخلفات در این حوزه گفت: در صورت طرح شکایت یا گزارش، موضوع در کارگروه مربوطه بررسی می‌شود و اگر تخلف پژوهشی محرز شود، مطابق روال قبلی در کمیته‌های اخلاق و هیئت‌های رسیدگی بررسی خواهد شد. بسته به نوع و شدت تخلف، ممکن است مجازات‌هایی از تذکر و محرومیت تا تعلیق یا حتی اخراج در نظر گرفته شود.

وی در پایان درباره وضعیت پرونده‌های مرتبط با این موضوع در دانشگاه‌ها تصریح کرد: رسیدگی به این موارد در سطح دانشگاه‌ها و از طریق کمیته‌های اخلاق انجام می‌شود و هر پرونده مطابق سازوکارهای موجود بررسی و تصمیم‌گیری خواهد شد.

*