چگونه محیط شهری بر سلامت اجتماعی ما اثر می‌گذارد؟

سلامت اجتماعی به عنوان یکی از ابعاد اصلی زندگی انسان، امروزه بیش از گذشته مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته است. محققان در پژوهشی جدید تلاش کردند تا روشن کنند محیط و فضاهای شهری چگونه می‌توانند در بهبود یا تضعیف سلامت اجتماعی نقش ایفا نمایند.

به گزارش ایسنا، سلامت همواره دغدغه بشر بوده و از نیمه دوم قرن بیستم به شکلی جدی‌تر وارد سیاست‌گذاری‌های کلان کشورها شده است. بر اساس تعریف سازمان جهانی بهداشت، سلامت تنها به معنای نبود بیماری یا نقص عضو نیست بلکه رفاه کامل جسمی، روانی و اجتماعی را در بر می‌گیرد. یکی از جنبه‌های مهم اما کمتر شناخته‌شده این موضوع، بعد اجتماعی سلامت است؛ بعدی که بر تعاملات افراد با جامعه و توانایی ایفای نقش در شبکه‌های انسانی تاکید دارد. اهمیت این بعد با گسترش ارتباطات انسانی روز به روز بیشتر می‌شود و پژوهشگران معتقدند سلامت اجتماعی شرطی اساسی برای زندگی معنادار و پایدار در جوامع امروز است.

با این حال، تاکنون تعریف دقیق و یکپارچه‌ای از سلامت اجتماعی ارائه نشده و همین امر باعث پیچیدگی‌های فراوان در مطالعات این حوزه شده است. سلامت اجتماعی مفهومی است که تنها در بستر اجتماع و در میان روابط انسانی قابل درک است. به بیان ساده، این بعد نشان می‌دهد یک فرد تا چه اندازه می‌تواند به عنوان همسایه، همکار یا شهروند، نقش خود را در جامعه ایفا کند. این وضعیت به شدت تحت تاثیر محیط‌های شهری و فضاهای انسان‌ساخت قرار دارد. به همین دلیل، در دو دهه اخیر تحقیقات زیادی به بررسی عوامل محیطی موثر بر این بعد از سلامت پرداخته‌اند. نیاز به مرور نظام‌مند این مطالعات برای ایجاد تصویری جامع از یافته‌ها، محققان حوزه معماری و طراحی شهری را بر آن داشته تا در پژوهشی تازه به جمع‌بندی دانش موجود در این زمینه بپردازند.

ساناز رهروی پوده، استادیار گروه معماری دانشگاه آزاد اسلامی واحد اصفهان (خوراسگان)، به همراه دو همکار هم‌دانشگاهی و با همکاری دانشگاه یزد، پژوهشی را در این حوزه انجام داده‌اند. آنها تلاش کرده‌اند نشان دهند کدام ویژگی‌های محیطی بیشترین نقش را در تقویت یا تضعیف سلامت اجتماعی دارند. هدف آن‌ها، ساده‌تر کردن مسیر برای طراحان شهری، معماران و دیگر پژوهشگران بوده تا به جای مرور ده‌ها مقاله پراکنده، به یک منبع جامع و دسته‌بندی‌شده دسترسی داشته باشند.

در این تحقیق، پژوهشگران از روش مرور نظام‌مند استفاده کردند. به این معنا که همه مقالات مرتبط در پایگاه‌های علمی معتبر، بدون محدودیت زمانی و مکانی، جستجو و بررسی شدند. منابعی مانند گوگل اسکولار، اسکوپوس، وب آو ساینس، پاب‌مد و پرتال جامع علوم انسانی در این فرایند به کار گرفته شد. در نهایت، ۴۶ مقاله که مطابق با معیارهای مورد نظر بودند، انتخاب و تحلیل گردیدند.

نتایج نشان می‌دهند که بیشتر مطالعات انجام‌شده در این زمینه مربوط به کشورهایی مانند ایالات متحده و استرالیا بوده است. این تحقیقات بیشتر به حوزه‌های شهری، محلات و زندگی شهروندان پرداخته‌اند و سهم اندکی به موضوع معماری اختصاص داشته‌اند. در بخش معماری نیز اغلب پژوهش‌ها تنها به فضاهای مسکونی محدود بوده و کمتر به کاربری‌های دیگر مثل فرهنگی، درمانی یا اداری پرداخته شده است.

بر اساس جمع‌بندی این پژوهش، عوامل محیطی موثر بر سلامت اجتماعی را می‌توان در ۲۰ گروه اصلی دسته‌بندی کرد. مهم‌ترین آن‌ها شامل فضاهای سبز طبیعی، مکان‌های سوم (مانند کافه‌ها و کتابخانه‌ها)، مبلمان و تجهیزات شهری، و دسترسی به خدمات و امکانات است. از میان شاخص‌های سلامت اجتماعی، تعاملات اجتماعی و روابط میان افراد، بیشترین تاثیرپذیری را از محیط داشته‌اند.

اهمیت این یافته‌ها زمانی روشن‌تر می‌شود که بدانیم امروزه بخش بزرگی از زندگی انسان‌ها در فضاهای شهری یا داخلی سپری می‌شود. در نتیجه، کیفیت این فضاها می‌تواند به طور مستقیم بر روابط اجتماعی و احساس تعلق افراد تاثیر بگذارد. برای مثال، پارک‌ها و پیاده‌روهای ایمن و جذاب می‌توانند بستر شکل‌گیری ارتباطات انسانی را تقویت کنند و در مقابل، نبود چنین فضاهایی به انزوای اجتماعی و کاهش سلامت روانی و اجتماعی منجر شود.

تحلیل دقیق پژوهش نشان می‌دهد که بیشترین حجم مقالات در این حوزه طی سال‌های ۲۰۱۹ و ۲۰۲۳ منتشر شده است؛ موضوعی که نشان می‌دهد توجه جهانی به سلامت اجتماعی روندی رو به رشد دارد. در عین حال، سهم پژوهش‌های داخلی در این زمینه اندک بوده و نیاز است محققان ایرانی نیز در این مسیر فعال‌تر شوند.

گفتنی است یافته‌های این پژوهش علمی در فصلنامه «گفتمان طراحی شهری» منتشر شده‌اند. این نشریه به دانشگاه تربیت مدرس وابسته است و با انتشار مقالاتی از این دست، تلاش دارد ارتباط میان طراحی محیطی و کیفیت زندگی اجتماعی را پررنگ‌تر کند.

*