|
کالبدشکافی آسیب های روانی جنگ
|
تاريخ :
بيست و پنجم آبان 1405 ساعت 14:38
|
|
کد : 463554
|
به گزارش خبرگزاری مهر، جنگ و درگیریهای مسلحانه علاوه بر تلفات و آسیبهای جسمی، میتوانند پیامدهای گستردهای برای سلامت روان افراد و جوامع داشته باشند. اضطراب، ترس، سوگ، اختلال خواب، نشانههای استرس پس از سانحه و احساس ناامنی از جمله مشکلاتی هستند که ممکن است در جریان جنگ یا پس از پایان درگیریها بروز کنند. در چنین شرایطی، دسترسی به خدمات روانشناختی و حمایت اجتماعی اهمیت ویژهای پیدا میکند؛ بهخصوص برای افرادی که عزیزان خود را از دست دادهاند، با آسیبهای جنگ مواجه شدهاند یا در معرض فشارهای روانی طولانیمدت قرار دارند.
در همین زمینه، گروهی از پژوهشگران حوزه سلامت روان در دانشگاه علوم پزشکی تهران، اقدامات وزارت بهداشت در حمایت روانی و اجتماعی از مردم را تشریح کردهاند.
این گزارش نشان میدهد واکنش نظام سلامت ایران صرفاً بر ایجاد خدمات اضطراری جدید متکی نبوده، بلکه بر گسترش و هماهنگسازی زیرساختهایی استوار بوده است که پیش از این نیز در شبکه بهداشت کشور وجود داشتهاند.
گسترش غربالگری و خدمات حمایت روانی
بر اساس دادههای عملیاتی وزارت بهداشت که از ۶۴ دانشگاه علوم پزشکی در ۱۲ مرحله گزارشدهی گردآوری شده و آخرین مرحله آن در مرداد ۱۴۰۵ پایان یافته است، در مجموع ۳ میلیون و ۱۸۸ هزار و ۳۲۵ نوبت غربالگری سلامت روان ثبت شده است.
از میان این موارد، ۱۶۶ هزار و ۵۹۴ مورد بر اساس پروتکل معمول غربالگری وزارت بهداشت، نتیجه مثبت داشتهاند.
نویسندگان تأکید میکنند که این رقم به معنای شیوع مشکلات روانی در جمعیت ایران نیست؛ بلکه نشاندهنده تعداد موارد شناساییشده در میان افرادی است که غربالگری شدهاند.
در کنار غربالگری، اقدامات دیگری نیز برای حمایت روانی و اجتماعی مردم انجام شده است.
- برگزاری ۲۲ هزار و ۵۴ جلسه مداخله گروهی با مشارکت ۱۱۷ هزار و ۲۳ نفر
- ثبت ۸۱ هزار و ۵۱۲ مداخله روانیاجتماعی فردی
- ارائه خدمات مددکاری اجتماعی به ۲۷۰۰ نفر
- ثبت ۷۷۵۰ ارجاع فوری روانپزشکی از سوی دانشگاههای علوم پزشکی
- تشکیل ۲۲۷۴ تیم پایش و انجام ۲۲۸۵ بازدید پایشی.
این اقدامات از طریق شبکه مراقبتهای بهداشتی اولیه، دانشگاههای علوم پزشکی، مراکز سلامت روان و اجتماعی و سامانه تلفنی ملی ۱۹۰ دنبال شدهاند.
افزایش تعداد مراکز سراج
یکی از زیرساختهای مهمی که در این برنامه نقش داشته، مراکز خدمات جامع سلامت روان و اجتماعی موسوم به «سراج» است.
این مراکز با هدف ارائه خدمات یکپارچه روانپزشکی، روانشناسی و مددکاری اجتماعی در شبکه مراقبتهای بهداشتی اولیه فعالیت میکنند و خدمات آنها بهصورت رایگان در دسترس قرار میگیرد.
بر اساس مقاله، در فوریه ۲۰۲۶ تعداد مراکز سراج در کشور ۱۰۴ مرکز بود. چند روز پس از پایان مرحله حاد درگیریها، صد و پنجمین مرکز در شهر میناب راهاندازی شد.
با ادامه توسعه این شبکه، شمار مراکز سراج تا ۲۹ اوت ۲۰۲۶ به ۱۴۸ مرکز رسید؛ یعنی در فاصله حدود ۶ ماه، ۴۳ مرکز دیگر به شبکه اضافه شد.
این مراکز علاوه بر ارائه خدمات تخصصی سلامت روان، با نهادهایی مانند استانداریها، سازمان بهزیستی، وزارت آموزشوپرورش، مؤسسات حمایتی و گروههای خیریه محلی همکاری میکنند تا منابع مورد نیاز برای پاسخگویی به نیازهای روانی و اجتماعی مردم فراهم شود.
توجه به سلامت روان کارکنان نظام سلامت
یکی از بخشهای مهم برنامه وزارت بهداشت، حمایت از کارکنان حوزه سلامت بود؛ گروهی که در شرایط جنگی ممکن است همزمان با فشارهای شغلی، مواجهه با صحنههای آسیبزا، سوگ و نگرانی درباره امنیت خود و خانوادهشان روبهرو شوند.
پس از درگیریها، برنامهای ساختاریافته برای حمایت روانشناختی و اجتماعی از کارکنان نظام سلامت اجرا شد. این برنامه با همکاری اداره سلامت روان، اجتماعی و اعتیاد وزارت بهداشت، انجمن روانپزشکی ایران، دفتر سازمان جهانی بهداشت در ایران و دانشگاهها و بیمارستانهای مشارکتکننده شکل گرفت.
در این برنامه، مجموعهای از خدمات و آموزشها پیشبینی شده بود، از جمله:
- آموزش کمکهای اولیه روانشناختی
- آموزش مراقبت از خود و روشهای ارجاع افراد نیازمند کمک
- آموزش مقابله با سوگ، تروما و بحران
- تشکیل گروههای حمایت همتایان با تسهیلگری و گروههای خودگردان
- ارائه حمایت فردی و امکان ارجاع محرمانه
- فراهم کردن مسیرهای تماس تلفنی برای دریافت کمک
- نظارت و پشتیبانی مستمر از برنامه
همچنین وزارت بهداشت پس از پایان درگیریها، وضعیت سلامت روان کارکنان خود را با استفاده از دو ابزار استاندارد ارزیابی کرد: پرسشنامه K۶ برای بررسی پریشانی روانشناختی و ابزار PC-PTSD-۵ برای غربالگری نشانههای احتمالی اختلال استرس پس از سانحه.
افرادی که نتیجه غربالگری آنها مثبت بود، میتوانستند با ارائه شماره تماس خود، بهصورت رایگان از پیگیری روانشناس دانشگاه محل خدمتشان استفاده کنند یا بهطور ناشناس با خط تلفنی ۱۹۰ تماس بگیرند.
برای همه شرکتکنندگان نیز مطالب آموزشی درباره مراقبت از سلامت روان، بهویژه در شرایط بحرانی، فراهم شد.
تداوم خدمات پس از پایان مرحله حاد جنگ
نویسندگان مقاله تأکید میکنند که حمایت روانی و اجتماعی نباید با پایان درگیریهای نظامی متوقف شود. بسیاری از پیامدهای روانی جنگ ممکن است هفتهها، ماهها یا حتی سالها پس از پایان بحران ادامه پیدا کنند.
به همین دلیل، خدمات شبکه بهداشت، مراکز سراج، تیمهای سلامت روان دانشگاهها و سامانه تلفنی ۱۹۰ پس از مرحله حاد درگیری نیز به فعالیت خود ادامه دادند.
هدف این بود که خدمات غربالگری، مشاوره، حمایت روانیاجتماعی، ارجاع به متخصصان و پیگیری افراد نیازمند مراقبت، در مسیر گذار از وضعیت اضطراری به مرحله بازسازی و بهبود ادامه پیدا کند.
آیا خدمات دیجیتال میتوانند دسترسی به حمایت روانی را افزایش دهند
نویسندگان در بخش آیندهنگر مقاله، استفاده از خدمات الکترونیکی سلامت روان و حمایت روانیاجتماعی (eMHPSS) را یکی از مسیرهای قابل بررسی برای تقویت آمادگی نظام سلامت در بحرانهای آینده میدانند.
این خدمات میتوانند از طریق ابزارهای دیجیتال، آموزش سلامت روان، مشاوره، غربالگری، ارجاع و پیگیری بیماران را تکمیل کنند؛ بهویژه در شرایطی که ناامنی، جابهجایی جمعیت، محدودیت رفتوآمد یا آسیب به زیرساختها دسترسی حضوری به خدمات را دشوار میکند.
البته نویسندگان تأکید میکنند که خدمات دیجیتال باید مکمل خدمات حضوری باشند، نه جایگزین آنها. حفظ محرمانگی اطلاعات، امنیت کاربران، تناسب فرهنگی، نظارت بالینی و امکان ارجاع فوری افراد در معرض خطر از الزامات چنین برنامههایی است.
همچنین مشکلاتی مانند دسترسی نداشتن برخی افراد به تلفن هوشمند و اینترنت، سواد دیجیتال محدود و اختلال برق و ارتباطات باید در طراحی این خدمات مورد توجه قرار گیرند. استفاده احتمالی از هوش مصنوعی در این حوزه نیز به ارزیابی دقیق، نظارت انسانی و کنترل خطاها و سوگیریها نیاز دارد.
ضرورت ارزیابی اثربخشی خدمات
با وجود گستردگی اقدامات گزارششده، نویسندگان درباره محدودیت دادههای موجود نیز هشدار میدهند.
اطلاعات مورد استفاده در این مقاله از گزارشهای معمول اجرایی وزارت بهداشت گردآوری شده و اساساً برای پایش برنامهها بوده است، نه انجام یک مطالعه پژوهشی درباره اثربخشی مداخلات.
بنابراین، این دادهها نمیتوانند مشخص کنند که چه نسبتی از جمعیت کشور دچار مشکلات روانی شدهاند، چه تعداد از افراد پس از ارجاع واقعاً خدمات دریافت کردهاند یا وضعیت روانی افراد پس از مداخله تا چه اندازه بهبود یافته است.
همچنین امکان حذف موارد تکراری در سطح افراد و ارزیابی پیامدهای بالینی بلندمدت با این دادهها وجود نداشته است. به همین دلیل، نویسندگان تأکید میکنند که ارقام گزارششده نباید بهعنوان اثبات اثربخشی بالینی خدمات یا مبنایی برای رتبهبندی دانشگاهها، استانها و گروههای شغلی استفاده شوند.
زیرساختهای پایدار؛ مهمتر از واکنشهای مقطعی
جمعبندی نویسندگان این است که تابآوری نظام سلامت در برابر بحرانهای بزرگ، تا حد زیادی به زیرساختها و روابط کاری بستگی دارد که پیش از وقوع بحران شکل گرفتهاند.
تجربه ایران در سال ۲۰۲۶ از نگاه آنان نشان میدهد که گسترش برنامههای موجود، در صورت برخورداری از تقسیم مسئولیت روشن، مسیرهای مشخص ارجاع و هماهنگی میان نهادها، میتواند عملیتر از ایجاد ساختارهای موازی و موقت باشد.
آنها همچنین بر ضرورت توجه به سلامت روان کارکنان نظام سلامت، متناسبسازی خدمات با ویژگیهای فرهنگی جامعه، تقویت حمایتهای اجتماعی و طراحی نظامی برای ارزیابی منظم نتایج مداخلات تأکید میکنند.
به این ترتیب، حمایت روانی و اجتماعی در شرایط جنگی نباید صرفاً به مداخلات کوتاهمدت در روزهای بحران محدود شود، بلکه باید به بخشی پایدار از نظام مراقبتهای بهداشتی تبدیل شود.
|